Columnist Willem Halffman struikelde deze week over de dubbele betekenis van het woord ‘verdienen’: krijg je iets, of heb je er recht op?

Het meest merkwaardige woord uit de Nederlandse taal is misschien wel het woord ‘verdienen’. Verdienen betekent zowel geld krijgen, als er moreel recht op hebben. In het Engels kan je de ambivalentie van earning onderscheiden met deserving. Niet in het Nederlands. Hier maakt je het onderscheid pas achteraf, met een subtiele nadruk: of je het verdiende wel verdíénd hebt.

Volgens Max Weber, kerkvader van de sociologie, was het protestantisme het morele smeermiddel voor het ontstaan van het kapitalisme in Nederland en omstreken. De predestinatieleer zou hebben bepaald dat rijkdom een teken was van god. Omdat god alles had voorbestemd, moest rijkdom wel betekenen dat je uitverkoren was en op de hemel kon rekenen. Geld verdienen was een teken van morele superioriteit. De dominee stond niet tegenover de koopman – de dominee zat in de koopman, hier verenigd in ‘verdienen’.

Het protestantisme is natuurlijk geen noodzakelijke voorwaarde voor ongebreidelde zelfverrijking. De kleptocratieën op de rest van de aardbol laten zien dat ze ook zonder predestinatie kunnen. Toch lijken zelfs de grootste roofkapitalisten een morele rechtvaardiging nodig te hebben voor hun rijkdom: ze verschaffen werk (precair, maar kom), of geven geld weg (aan doelen die hen goed uitkomen, maar hey). Desnoods vallen ze terug op sociaal Darwinisme: het recht van de sterkste als teken van uitverkorenheid, van superieure intelligentie, van Übermensch zijn. Dat verantwoordt niet alleen je eigen rijkdom, maar ook die van je kinderen: die zijn immers ook superieur. Je zet ze in je regering, op topfuncties in je bedrijf, of laat ze later Mars bevolken met het superras van de toekomst.

Ook wetenschappers hebben soms last van deze kronkel. Ze hebben hun citaties niet verdiend omdat ze geluk hadden bij een ontdekking, of toevallig onderzoek doen waarvoor de geldkraan wijd open staat, omdat ze weten hoe de hazen lopen bij bedrijven, of zelfs omdat ze goede maatjes zijn met figuren als Epstein. Ze zijn natuurlijk alleen maar beroemd omdat ze geniaal zijn en van meer geld word je blijkbaar al gauw ook genialer.

De allergrootste wetenschappers beseffen echter dat ze hun onsterfelijkheid pas hebben verdiend als ze ook ná hun overlijden nog worden geciteerd, met een beetje geluk.

Lees alle columns van Willem Halffman