Grazers, maaiers en overstroming hebben meer invloed op de biodiversiteit langs de rivieren dan bodemvervuiling, blijkt uit onderzoek aan de Radboud Universiteit Nijmegen. Toch is er wel een verband tussen soortenrijkdom en vervuiling, ontdekte Aafke Schipper. Ze onderzocht de relatieve invloed van verschillende milieufactoren op de riviernatuur en promoveert 18 februari.

Nu het rivierwater weer zakt, zijn er direct grote gevolgen voor de natuur te zien. Aaseters feesten op de verdronken muizen, planten en bomen zijn ontworteld of overspoeld met slik, zand werd verplaatst en hier en daar zijn nieuwe plassen en geulen ontstaan. De natuur in de uiterwaarden heeft ook met andere verstoringen te maken, bodemvervuiling bijvoorbeeld. Milieukundige Aafke Schipper wilde weten welke verstorende factor nu eigenlijk het meeste gewicht in de schaal legt. Op 18 februari promoveert ze op dit onderwerp. Ze is werkzaam bij het Institute for Water and Wetland Research (IWWR) van de Radboud Universiteit Nijmegen.  ‘Er is in eerder onderzoek wel gekeken naar de invloed van afzonderlijke milieufactoren, maar de planten en dieren langs de rivieren hebben natuurlijk te maken met alle factoren samen. We willen begrijpen hoe die op elkaar ingrijpen.’ Daarnaast is er een maatschappelijk belang: bij de herinrichting van het rivierengebied is het bevorderen van de biodiversiteit één van de doelen en wordt aan het afgraven van vervuilde grond veel geld gespendeerd.

Bodemvervuiling minder belangrijk dan gedacht
Schipper trok het veld in om de biodiversiteit te bepalen. Ze keek daarbij naar planten en geleedpotigen, vooral kevers. Ook bracht ze de omgevingsfactoren in kaart. Al die gegevens gingen samen in een statistische analyse.

 ‘Toch wel tot onze verrassing zie je dat bodemvervuiling maar een heel klein deel van de variatie in biodiversiteit verklaart. De soortensamenstelling van de geleedpotigen hangt vooral samen met de vegetatie. En voor de soortensamenstelling van de vegetatie zijn overstroming en landgebruik, begrazing en maaien, belangrijker dan de concentratie metalen in de bodem.’ 

Effect vervuiling is niet nul
Toch is het effect van zware metalen niet te verwaarlozen, ontdekte Schipper. ‘Ik heb de diversiteit van planten gekoppeld aan de concentratie metalen in de bodem. Hoe meer vervuiling, hoe lager het aantal soorten. Hoewel de mate van vervuiling in de planten relatief laag was, lijken ze kwetsbaar. Het zou kunnen dat de vervuiling ze minder flexibel maakt in het omgaan met andere milieufactoren..’

Ook voor sommige dieren kunnen de zware metalen wel degelijk bedreigend zijn. ‘Modelberekeningen laten zien dat wormeneters in de uiterwaarden, zoals de spitsmuis, de mol en de steenuil, gevaarlijke hoeveelheden cadmium binnen krijgen. Hoeveelheden waarvan we uit het lab weten dat die schadelijk zijn. Maar hoe dat precies hun overleven in de vrije natuur beïnvloedt, weten we nog niet.’

Invloed landgebruik
De grote invloed van het landgebruik op de biodiversiteit bleek ook uit een andere studie in Schippers proefschrift. Ze legde een kaart met waarnemingen van de kwartelkoning, een vogelsoort die karakteristiek is voor het rivierengebied, op gedetailleerde landschapskaarten en bekeek het lokale beheer. De kwartelkoning heeft een voorkeur voor aaneengesloten stukken grasland waar pas laat gemaaid wordt, zodat zijn broedsel veilig verscholen is. ‘Wat voor de ene soort goed is, kan voor een andere soort een nadeel zijn. Op basis van deze studie kun je dus niet zomaar aanbevelen: alle ‘wilde’ koeien en paarden de uiterwaarden uit en laat in het seizoen maaien. Maar voor een soort als de kwartelkoning is het goed om dat hier en daar wel zo te doen. Diversiteit en variatie in het landschap – dat is het beste. Dat durf ik ook zonder verder onderzoek wel vol te houden.’

Aafke Schipper (Dordrecht , 1979) studeerde cum laude af in de fysische geografie aan de Universiteit van Utrecht, met als specialisatie bodem- en watersystemen. Momenteel is ze postdoc bij het Institute for Water and Wetland Research van de Radboud Universiteit Nijmegen, waar ze ook haar promotieonderzoek deed.

Aafke Schipper
Multiple stressors in floodplain ecosystems. Influences of flooding, land use and metal contamination on biota
Promotor: de heer prof. dr. ir. A.J. Hendriks; copromotoren: de heer prof. dr. A.M.J. Ragas (OU), de heer dr. R.S.E.W. Leuven