Precies op tijd voor de marathons van Rotterdam en Enschede hield het Radboudumc een live Instagram spreekuur over hitteberoerte met thermofysioloog Coen Bongers.

Hitteberoerte treedt regelmatig op bij hardloopwedstrijden in warme, vochtige omstandigheden. In Oververhit, de nieuwe documentaire van Omroep Gelderland over het onderwerp, vallen keiharde cijfers: bij een wedstrijd bij 20 graden, zou het om 1,5 tot 2 gevallen per 1000 finishers gaan. Het kan, in heel ernstige gevallen, dodelijk zijn. Voor de medewerkers van Omroep Gelderland was het overlijden van een collega, bij de halve marathon van Enschede vorig jaar, aanleiding om de documentaire te maken.

Waarom we er steeds vaker over horen? ‘Enerzijds omdat het door klimaatverandering steeds warmer wordt,’ zegt Coen Bongers van het Radboudumc in zijn Instagram spreekuur, ‘anderzijds omdat hardlopen populairder is dan ooit.’

Bongers is ‘thermofysioloog’. ‘Dat is een onderzoeker naar de temperatuurregulatie van het menselijk lichaam,’ legt hij uit. ‘Ik ben dus geen arts. Dat is belangrijk om te benadrukken.’

Een paar vragen én antwoorden uit het spreekuur op een rij:

Wat is een hitteberoerte?

Bongers: ‘Een heel hoge lichaamstemperatuur, doorgaans boven de 40 graden, in combinatie met neurologische problemen. Denk aan duizeligheid, misselijkheid, coördinatieverlies, overgeven en uiteindelijk bewustheidsverlies en het uitvallen van orgaanfunctie. Je kunt het aan iemand zien, maar het is wel moeilijk te herkennen.’

Is dat hetzelfde als een zonnesteek of hitte-uitputting?

‘Nee. Van hitte-uitputting krijg je hoofdpijn en kun je ook duizelig worden, maar het is eigenlijk een voorstadium van een hitteberoerte.’

Is er een lichaamstemperatuur waarop de kans op een hitteberoerte écht snel toeneemt?

‘Niet echt. Er zijn genoeg gevallen bekend van mensen met een lichaamstemperatuur van boven de 40 graden – en zelfs boven de 41 graden – zonder medische problemen.’

Kun je ook een hitteberoerte krijgen zonder extreme buitentemperaturen?

‘Ja, dat kan. Dat is heel erg afhankelijk van de overige omstandigheden. De belangrijkste factor is de hitteproductie van je eigen lichaam. Op het moment dat je veel inspanning levert, produceer je heel veel warmte. Die warmte moet je lichaam kwijtraken. Als je dat niet volledig kunt, dan blijft je lichaamstemperatuur doorstijgen.’

Kun je ook een hitteberoerte krijgen als je goed getraind bent?

‘Zeker. Ik denk dat het echt een misvatting is dat mensen denken: ik ben goed getraind, mij overkomt dat niet. Het zijn juist veelal de jonge, goed getrainde, fitte individuen die een hitteberoerte ontwikkelen. De absolute loopsnelheid bepaalt heel erg hoeveel warmte wordt geproduceerd en hoeveel risico je dus loopt op een hoge stijging van je lichaamstemperatuur.’

Bij de 4Daagse zien we ook hitteberoertes, maar wel in mindere mate

Wat zijn de risico-afstanden?

‘Van de 10 kilometer tot de halve marathon, omdat daar het gemiddelde inspanningsniveau wat hoger ligt. Bij de 4Daagse zien we ook hitteberoertes, maar wel in mindere mate. De range aan deelnemers is bij de 4Daagse nog wat breder, onder andere qua leeftijd, lichaamskarakteristieken en medische voorgeschiedenis. Een schrijnend voorbeeld is natuurlijk de editie van 2006, waarbij twee deelnemers zijn overleden aan een hitteberoerte op de warme eerste dag.’

Is het te voorkomen?

‘Helemaal voorkomen kun je het denk ik nooit. Je kunt er wel voor zorgen dat je er als organisatie zo goed mogelijk mee omgaat.’

Wat kun je als deelnemer doen om het te voorkomen?

‘Train ook in de warmte, als het even kan. Laat je lichaam wennen aan een hogere omgevingstemperatuur en inspanning. Drink voldoende, niet alleen tijdens het evenement, maar ook in de aanloop. Draag luchtige en zeker niet te veel kleding. Dat zien we vaak terug bij evenementen waar het wat koeler is: dat mensen met veel kleding in het startvak staan en daar toch maar mee gaan lopen. Ben je ziek geweest in de week voor het evenement, let dan extra op. Als je een virus hebt gehad of buikgriep bijvoorbeeld, dan kan je lichaam net wat heftiger reageren op een inspanning.’

Wanneer moet je als deelnemer sowieso stoppen?

‘Mijn advies is altijd: herken de signalen van je lichaam. Een hogere hartslag bijvoorbeeld. Een teken van een hitteberoerte is ook dat je misselijk of duizelig wordt. Je krijgt last van coördinatieverlies. Je gaat zwalken over het parcours.’

Wat kun je als toeschouwer doen als het warm is?

‘Als je aan het parcours woont: bied water aan. Zorg dat je een tuinslang hebt liggen zodat je kunt gaan koelen als er iets gebeurt. Mocht je dan echt zien dat er iets gebeurt: waarschuw de medische instanties en begin waar mogelijk direct te koelen. Want dat is het belangrijkste bij een hitteberoerte: die lichaamstemperatuur zo agressief mogelijk naar beneden proberen te krijgen.’

Zijn er cursussen voor medisch personeel om dit te herkennen?

‘Een echte cursus is er nog niet. Die zijn we aan het ontwikkelen. Ook in het standaardcurriculum van de opleiding geneeskunde komt het nog niet terug.’

Uit eerder onderzoek van onze afdeling blijkt dat zo’n 30 à 40 procent zelfs na een jaar nog klachten heeft

Bestaat er zoiets als een post-heatstroke-syndroom?

‘Of ik het echt zo zou willen noemen, weet ik niet. Er zijn gelukkig ook heel veel mensen die behandeld worden en binnen enkele dagen weer zichzelf zijn. Maar er zijn genoeg gevallen bekend waarbij mensen zes maanden later nog met klachten lopen. Uit eerder onderzoek van onze afdeling blijkt dat zo’n 30 à 40 procent zelfs na een jaar nog klachten heeft: geheugenproblemen, concentratieverlies, vermoeidheidsproblemen en in hele heftige gevallen ook wel echt problemen met focussen. Een uur, twee uur iets kunnen doen en daarna volledig leeg zijn.’

Kun je aanleg hebben om een hitteberoerte te krijgen?

‘Daar zijn verschillende onderzoeken naar gedaan. Er lijken genetische componenten te zijn die een rol spelen, maar harde bewijzen zijn er niet. Er zijn wel wat aanwijzingen dat een bepaald gen, een mutatie in dat gen, ervoor kan zorgen dat je heftiger reageert op zo’n inspanning.’

Wat kun je doen als je klachten houdt?

‘Mijn advies zou zijn: neem echt even de tijd om je lichaam ook weer rust te geven. Ga dus niet binnen een week weer sporten. Na twee weken kan het wel, maar luister heel goed naar alle signalen van je lichaam.’

Als je eenmaal een hitteberoerte hebt doorgemaakt, heb je dan een grotere kans dat het terugkomt?

‘In principe niet. Daar hebben we ook al onderzoek naar gedaan, waarbij we mensen na een hitteberoerte hebben gevraagd om terug te komen naar het lab om de temperatuurrespons te meten. Als je dat vergelijkt met een groep die het niet heeft doorgemaakt, zie je nauwelijks verschillen. Toch zijn er ook wel weer gevallen bekend van mensen die het wel herhaaldelijk hebben.’

Een koelbad is het meest effectief, maar ook weer wat kostbaarder

Wat kun je als evenement doen in de aanloop?

‘Je deelnemers zo goed mogelijk informeren. Zeker als je ziet dat het misschien warm wordt. Wij hebben in samenwerking met een aantal partners, waaronder ook evenementenorganisaties, een animatievideo gemaakt. Die staat onder andere op de website van het Radboudumc. Daarnaast is het natuurlijk belangrijk dat je de zorg goed op orde hebt. Zorg dat je patiënten goed kunt verkoelen, zo snel en adequaat mogelijk. Een koelbad is het meest effectief, maar ook weer wat kostbaarder en niet overal langs het parcours neer te zetten. Het op één na beste is eigenlijk een natte koude handdoek die je iedere twee minuten ververst. En gelukkig zijn er steeds meer ambulances uitgerust met koelboxen tijdens een evenement.’

Zouden evenementen afgelast moeten worden bij een bepaalde temperatuur?

‘Daar doe ik geen uitspraken over. Op het moment dat het warm wordt, dan moet je daar als organisatie iets mee. Want ja, voor 99 procent van de deelnemers gaat het goed, maar voor die 1 procent wil je voorkomen dat het fout gaat. Voorzorgsmaatregelen zijn heel belangrijk, een duidelijk handelingsperspectief is belangrijk, maar als het écht niet gaat, dan zul je uiteindelijk moeten annuleren. Je kan alleen niet zeggen: ‘bij een bepaalde temperatuur moet je het niet doen’, want het is vaak een combinatie van factoren. Is het zonnig op die dag? Wat is luchtvochtigheid? Waait het? Hoeveel mensen doen er mee? Bij een gigantisch evenement, zoals in Rotterdam komend weekend, wordt het al snel wat warmer dan op een rustig rondje rond de kerk.’

Zijn er wearables die helpen om het eerder op te sporen?

‘Veel wearables meten je hartslag en dat is best een goede indicator. Als je merkt: bij deze inspanning loop ik normaal op een hartslag van 160 en nu is mijn hartslag 180, is dat wel een teken aan de wand. Maar je hebt ook steeds meer wearables die ook andere dingen kunnen meten of kunnen schatten, zoals je lichaamstemperatuur. Dat is wel vooral accuraat bij de gemiddelde zone, tot 38,5, zeg maar. Alles daarboven wordt wat minder nauwkeurig, maar dat is wel juist de regio waarin het gevaarlijk begint te worden. Verder zijn er ook steeds meer ontwikkelingen rondom camerabeelden bijvoorbeeld. Met camera’s om de 5 km kun je het looppatroon evalueren en zien van: hé, die deelnemer liep de eerste 10 kilometer eigenlijk heel netjes en is nu aan het zwalken.’

‘Tot slot is er een website, die ik even wil benoemen. Die is gemaakt door Joost Fonville, de vader van Arthur Fonville die in 2014 bij de Dam tot Damloop aan een hitteberoerte is overleden. Joost heeft gezegd: “Dit mag nooit meer gebeuren”. En hij is daar ontzettend hard mee aan het werk gegaan. Hij heeft onder meer de stichting Hittebewustsporten.nl opgericht, die sporters bewust wil maken van de risico’s van sporten in warmere omstandigheden.’

‘Mijn belangrijkste advies overigens: hardlopen is gezond. Blijf dat vooral doen met z’n allen. De voordelen wegen tegen de nadelen op.’