Wat hebben social media, kindhuwelijken en tienerzwangerschappen in Sub-Sahara-Afrika met elkaar te maken? Meer dan je aanvankelijk zou denken, ontdekte Jet Wildeman in haar promotieonderzoek.

Ongeveer een op de drie jonge vrouwen uit Sub-Sahara-Afrika trouwt terwijl ze nog kind zijn. Dit blijkt uit het rapport van de Sustainable Development Goals uit 2025. Van de top tien landen met het hoogste percentage kindhuwelijken komen er acht uit die regio. Bovendien is het geboortecijfer hoog.

Jong trouwen en moeder worden heeft grote gevolgen, stelt Jet Wildeman in haar promotieonderzoek bij Social and Cultural Science aan de Radboud Universiteit: ‘Jonge moeders kunnen vaak niet meer naar school en mogen niet werken, waardoor ze geen inkomen krijgen. Zo kunnen ze in armoede terecht komen.’

Sociale afkeuring

Waarom blijven juist daar de geboortecijfers hoog en de huwelijksleeftijd laag? Dit onderzocht Wildeman door de gemiddelde huwelijksleeftijd van vrouwen in zuidelijk Afrika met elkaar te vergelijken. Factoren zoals welvaart, etniciteit, geloof, woongebied en het leeftijdsverschil met de huwelijkspartner heeft ze meegenomen. Wat blijkt: door sociale normen voelen vrouwen druk om jong te trouwen en om veel kinderen te krijgen. ‘Als je dat niet doet, krijg je te maken met afkeuring en uitsluiting van de groep. Dan denken mensen: “Is er iets mis met deze vrouw?”.’

Door te kijken naar diversiteit binnen een populatie, kun je erachter komen of er sprake is van een sterke sociale norm. ‘Als bijna alle vrouwen binnen een groep op hun dertiende al hun eerste kind krijgen, en jij pas op je vijfentwintigste, dan wijk je enorm af. Maar als er meer variatie is binnen de groep, dan is er meer ruimte om af te wijken van de norm.’

‘Dan denken ze: ”Is er iets mis met deze vrouw?” ‘

Dit blijkt verder uit het onderzoek van Wildeman: hoe kleiner de variatie in de leeftijd waarop vrouwen hun eerste kind krijgen, hoe groter de sociale druk om op jonge leeftijd kinderen te krijgen. Daardoor krijgen vrouwen gemiddeld jonger hun eerste kind. Dit patroon is ook zichtbaar bij kindhuwelijken.

Toegang tot internet

Niet alleen sociale normen, maar ook digitale ontwikkelingen spelen een rol in hoe vrouwen kijken naar het huwelijk en kinderen. Dit heeft Wildeman onderzocht door de mobiele dekking van 3G-zendmasten in kaart te brengen. Hierdoor kon ze zien wanneer een bepaald gebied toegang kreeg tot internet en beschikte ze over de demografische gegevens van mensen die in dat gebied wonen.

Tegelijkertijd vulden jonge vrouwen een vragenlijst in over gender, het huwelijk en kinderen krijgen. Zo werd er gevraagd op welke leeftijd ze voor het eerst seks hebben gehad of hoe groot hun ideale gezin is. Uit het onderzoek blijkt dat vrouwen met internet minder kinderen willen en op latere leeftijd seksueel actief worden. Het meest opvallende resultaat: het aantal kindhuwelijken en tienerzwangerschappen nam met twee tot drie procent af in een gebied als daar een 3G-mast kwam.

De verklaring van Wildeman: ‘Als je in een geïsoleerde buurt leeft met een sterke groepsnorm, dan vergroten sociale media je wereld. Daar zie je dat vrouwen later kinderen kunnen krijgen, of je kunt opzoeken bij welke klinieken je anticonceptie kunt halen.’

Influencers en gezinsplanning

Het onderzoek is volgens Wildeman belangrijk voor gezinsplanning in Sub-Sahara-Afrika. ‘Er zijn veel gezinsplanningsprogramma’s zoals die van Unicef met voorlichting over vrouwenrechten en gezondheid. Verder geven die vaak gratis anticonceptie aan deelnemers. Toch is de effectiviteit van deze programma’s hier vaak laag.’

‘Je kunt wel gratis anticonceptie uitdelen aan vrouwen, maar als ze die niet gaan gebruiken heeft het geen zin.’

Beleidsmakers moeten weten welke sociale normen over het huwelijk en kinderen er heersen en waar die normen sterk zijn. ‘Je kunt wel gratis anticonceptie uitdelen aan vrouwen, maar als ze die niet gaan gebruiken omdat ze anders worden buitengesloten door hun omgeving, heeft het geen zin.’

Eerst moet dus onderzocht worden of de toegang tot anticonceptie de barrière vormt, of de sociale norm. Daarnaast denkt Wildeman dat het internet kan helpen met gezinsplanning: ‘Sociale media bieden kansen om nieuwe programma’s te maken. Daar valt de meeste maatschappelijke waarde te halen.’ Een concrete optie voor beleidsmakers is influencers inzetten: ‘Jongeren kunnen zien wat zij voor keuzes maken in het leven. Dit kun je strategisch inzetten.’