Hoe spiritualiteit de macht in Myanmar legitimeert

01 mrt 2021

Wat hebben witte olifanten en felgekleurde kleding te maken met de huidige machtsstrijd in Myanmar? Alles, zegt hoogleraar Paul van der Velde. Morgenavond vertelt hij in een actualiteitencollege van Radboud Reflects hoe eeuwenoude symboliek wordt gebruikt door de leiders van het Zuidoost-Aziatische land om hun macht te legitimeren.

In Myanmar is het al weken onrustig nadat het leger begin februari een coup pleegde en verkiezingswinnaar Aung San Suu Kyi arresteerde. Duizenden mensen gaan dagelijks de straat op om de vrijlating te eisen van de voormalige politieke leider van het land. Gisteren sloeg het leger nog hardhandig betogingen neer, waarbij 29 doden gevallen zouden zijn.

Om te begrijpen wat er precies gaande is in Myanmar moeten we verder kijken dan onze westerse seculiere en democratische blik, zegt Paul van der Velde. Volgens de hoogleraar Aziatische Religies speelt spirituele en religieuze symboliek een cruciale rol in deze machtsstrijd. Dinsdagavond vertelt hij hierover tijdens een actualiteitencollege van Radboud Reflects, in samenwerking met Vox.

Wat heeft spiritualiteit nu met democratische verkiezingen te maken?

‘Alles. Religieuze symbolen, van beelden tot geesten, maken een essentieel deel uit van het dagelijks leven van veel Zuidoost-Aziatische landen. Wij doen dat hier te snel af als simpel bijgeloof. Voor Birmezen is het namelijk de normaalste zaak van de wereld om overal tekenen te zien uit de spirituele wereld. Zowel de legerjunta als San Suu Kyi maken hier gretig gebruik van om de steun van hun achterban te winnen.’

Hoe dan?

‘Kijk naar de junta. De legerleiders refereren veel aan zeldzame witte olifanten die ze hebben gevonden in de wouden van Arakan in het westen van Myanmar. Een paar daarvan leven nu in de huidige hoofdstad Naypyidaw, en in Yangon, dat tot 2005 hoofdstad was. Witte olifanten zijn een teken van macht en geluk. Voordat de Boeddha werd geboren zag zijn moeder een witte olifant uit de hemel komen. Het was een teken dat het op aarde beter werd dan in de hemel. Het leger zegt in feite dat een hemels paradijs op aarde opnieuw nabij is, omdat er ook nu weer witte olifanten neerdalen. Dat zou dan door hun beleid komen, vanzelfsprekend. De junta vormt dus een soort hemels koningschap, is de suggestie.’

‘Soms werkt de natuur ook in hun nadeel, overigens. In 2008 liep de junta bijvoorbeeld een flinke knauw op na orkaan Nargis (die zorgde voor naar schatting 100.000 doden in Myanmar, red.).’

Aung San Suu Kyi. Foto: Wikimedia Commons (CC0)

En hoe maakt Aung San Suu Kyi gebruik van symboliek?

‘Zij associeert zich met de Nat-cultus. Nats worden gezien als krachtige gevaarlijke wezens die bezit van je kunnen nemen. Nats zijn vaak doodgemarteld. Rond de twaalfde eeuw heeft koning  Anuwrahta getracht de Nat-cultus uit te roeien, maar dat is niet helemaal gelukt. De bloemen en felle kleuren die Aung San Suu Kyi draagt, gebruikte een van de Nats ook.’

Daarmee wil ze zich dus ook als een soort martelaar profileren?

‘Precies. Dat past ook bij haar eerdere ballingschap, toen de junta haar jarenlang onder huisarrest plaatste (van 1989 tot 1995 en 2003 tot 2010, red.). Voor die oppositiestrijd kreeg ze zelfs de Nobelprijs voor de Vrede, in 1991. Maar inmiddels is duidelijk dat San Suu Kyi verre van een heilige is. Toen ze de junta opvolgde, als democratisch gekozen leider van Myanmar, begon ze met de vervolging van de islamitische Rohingya-groepering in het noorden. In feite vindt er gewoon een vorm van genocide plaats, waarbij handig gebruik wordt gemaakt van het wereldwijde anti-islam-sentiment.’

‘Zowel Aung San Suu Kyi als de junta maken deel uit van de Bamars, de grootste etnische bevolkingsgroep in het land. Volgens hun wereldbeeld horen islamitische volkeren niet thuis in Myanmar, al is daar historisch gezien wel flink wat op aan te merken. Myanmar is een mengelmoes van talloze etnische groepen, die toevallig deel uitmaken van hetzelfde land, als uitvloeisel van het eerdere Britse koloniale bewind.’

Het leger staat er ook niet goed op, doordat het de verkiezingsuitslag nu niet accepteert.

Paul van der Velde. Foto: Gerard Verschooten

‘Eigenlijk heeft het leger wel een beetje gelijk. De verkiezingen wáren ook niet eerlijk. Allerlei minderheden zijn verhinderd hun stem uit te brengen. Maar goed, de junta heeft ook boter op het hoofd, in het verleden waren zij ook niet zo van de eerlijke verkiezingen.’

Aung San Suu Kyi is al aan de macht sinds 2016. Had het leger er genoeg van?

‘Het is lastig om een goed beeld van de situatie te krijgen, want het internet in Myanmar is afgesloten. Ik kan mijn contacten niet bereiken. Maar ik vermoed dat het leger Aung San Suu Kyi’s overwinning niet had zien aankomen, en daarom nu tot een staatsgreep overgegaan is. De spanningen tussen de bevolkingsgroepen zijn onder haar leiding namelijk toegenomen, en ik denk dat het leger dacht dat de bevolking terugverlangde naar het juntabewind. Dat bewind was wel gewelddadig, maar voor de Bamars redelijk rustig.’

De Verenigde Staten kondigen sancties aan, er zijn demonstraties. Was die coup wel zo verstandig?

‘De junta zal vooral kijken naar hoe hun belangrijkste handelspartners reageren, met name China. Als die geen bezwaar hebben, zal het leger Aung San Suu Kyi niet snel vrijlaten denk ik.’

Zitten Birmezen te wachten op weer een dictatuur?

‘Zuidoost-Aziaten kijken vaak anders aan tegen democratie. Ze willen natuurlijk niet onderdrukt worden, maar verlangen vaak wel naar een sterke leider. Dat appelleert namelijk aan het goddelijke koningschap, en zorgt daarmee voor vrijheid voor iedereen, is het idee. Zo’n leider is als een parasol boven de bevolking die haar beschermt tegen de vijand. Kijk bijvoorbeeld naar Bhumibol, de vorige koning van Thailand, dat eveneens voornamelijk boeddhistisch is. Hij was ook bijna een soort heilige.’

Het online actualiteitencollege met Paul van der Velde is dinsdagavond van 20.00 tot 20.45 uur. Inschrijven is gratis.

Leuk dat je Vox leest! Wil je op de hoogte blijven van al het universiteitsnieuws?

Bedankt voor het toevoegen van de vox-app!

3 reacties

  1. Rob van Leeuwen schreef op 3 maart 2021 om 17:48

    “Wie zou het Westen moeten ondersteunen?
    Als ik het wist zou ik het zeggen.”

    Samen met mijn partner uit Myanmar hebben wij soms vol verbazing gekeken naar het actualiteitencollege. En wel het meeste om bovenstaande interactie.

    Tijdens het college kwamen zeker onderwerpen aan bod die relevant zijn in Myanmar m.b.t. de rol van religie en symboliek. Ook tijdens de coup zullen daar vast elementen naar voren komen. Maar al zou religie zo’n cruciale rol spelen, dan hadden er geen slachtoffers gevallen bij de demonstraties tegen de coup!

    Voor veel inwoners in Myanmar heeft deze coup echter veel meer betrekking op het afnemen van democratie en vrijheid. De verkiezingen worden door de militairen en de Union Solidarity and Development Party (USDP), een politieke partij die aan de kant van de militairen staat, als frauduleus gezien. Externe waarnemers zien daar geen bewijs voor en ook veel andere kleinere partijen, uit verschillende etnische groeperingen, kwamen niet met deze aantijgingen.

    Het leger heeft – ook de afgelopen 10 jaar tijdens de langzaam opkomende democratie – altijd de (militaire) macht in handen gehad. Bij de verkiezingen hebben zij bij voorbaat zetels in het parlement, zonder dat een enkele inwoner daarvoor gestemd heeft. Ter vergelijking zou het als volgt zijn: Rutte is onze premier, terwijl Ank Bijleveld een generaal is waar Rutte geen zeggenschap over heeft en ze neemt ook nog eens 30 andere militairen mee naar de Tweede Kamer, waardoor de verkiezingen alleen gaan over 120 zeters. Voor elke wetswijziging heb je 80% van de kamer nodig, en dus de steun van de militairen. Op welke manier kan je dan als politiek leider als Aung San Suu Kyi en haar NLD voorkomen dat er een militaire reactie tegen de Rohingya gepleegd wordt? En als ze daar iets over zou zeggen dan wordt ze door de militairen buitenspel gezegd.

    Ook de economische macht van de militairen kwam niet aan bod tijdens het college. Veel hoge militaire (families) zijn eigenaar van staatsbedrijven en zij willen via de coup hun vooraanstaande economische positie behouden. Dat lijkt veel belangrijker voor ze te zijn dan religie en democratie.

    Ook is belangrijk om te melden dat er nu geen persvrijheid is. Nog een mensenrecht wordt uitgeschakeld! En waarom? Omdat de waarheid niet bekend mag worden…? Ook tijdens de vorige periode van de militaire junta heeft dit een zeer eenzijdig en gefilterd beeld opgeleverd. Vooral in de rurale gebieden horen mensen geen andere geluiden. En dan toch stemden ze massaal voor de NLD.

    Wij hadden graag meer het (sociaal-)politiek, mensenrechtelijk en economisch wetenschappelijke perspectief willen zien tijdens de sessie. Nu is er maar een beperkt beeld geschetst. En dan weet je meteen wie je moet steunen. Zeker op een dag als vandaag, welke waarschijnlijk de meest bloedige dag sinds de coup is…

  2. Marijke Delemarre schreef op 4 maart 2021 om 12:17

    Ik sluit me hierbij aan. De invalshoek van de lezing was interessant, maar de uitwerking m.i. te beperkt. Ik miste de link met een breder en ook meer sociaal-politiek wetenschappelijke perspectief. Ik geloof zeker dat de religieuze symbolen een rol spelen, maar niet dat zij allesbepalend zijn. Als de bevolking overtuigd zou zijn van de macht van de junta op grond van deze symbolen (zoals verschijnen witte olifanten) waarom komt ze dan toch in opstand en waarom gebruikt de junta zoveel geweld, zowel nu als in het verleden? (Ik begreep uit de uiteenzettting van prof Vd Velde dat dit niet past binnen het Myanmarese gedachtenkader.)
    Ik had graag meer aandacht gezien voor het gebruik van de oude religieuze overtuigingen en symbolen door beide partijen in een politieke en economische machtstrijd. En meer gehoord over de achtergronden van die strijd.

    • Sithu Htoon Win schreef op 18 maart 2021 om 11:59

      “En als ze daar iets over zou zeggen dan wordt ze door de militairen buitenspel gezegd.” zei je zo. Als ze daarover niets zou kunnen zeggen, wat deed ze daar toen? Hier kunt je de zien hoe Aung San Su Kyi erop regeerde toen de twee verslaggevers van Reuters kregen cel straf om de moord op Rohingya aan het licht te brengen. https://www.bing.com/videos/search?q=aung+san+su+kyi+reactions+on+Reuter+journists&docid=608011887843413476&mid=9460210DB35373CF62DD9460210DB35373CF62DD&view=detail&FORM=VIRE Rohingya leed onder genocide. Aung San Su Kyi was er medeplichtig aan. She lied to the world. Ze loog tegen de wereld. Daar zou geen excuses voor haar kunnen zijn. De persvrijheid was goed, niet onder de NLD-regering, maar onder de regering van Thein Sien (2010-2015), een voormalige generaal. de sociaaleconomische status van de bevolking al verbeterde onder de regering van Thein Sein. Veel activisten en journalisten werden gevangengezet onder de regering van Aung San Suu Kyi. Ik ben nooit aan de kant van het leger geweest maar dat betekent niet dat ik voor Aung San Su Kyi ben. Ik verliet Myanmar in 2018 en ik had bijna veertig jaar in Myanmar gewoond en ik ben een paar jaar in Myanmar politiek meegedaan en ik ben een voormalig leid van NLD.

Geef een reactie

Vox Magazine

Het onafhankelijke magazine van de Radboud Universiteit

lees de laatste Vox online!

Vox Update

Een directe, dagelijkse of wekelijkse update met onze artikelen in je mailbox!

Wekelijks
Nederlands
Verzonden!