Democratieën staan wereldwijd onder druk. In Nederland houden we onszelf graag voor dat het hier wel meevalt. Twee Nijmeegse wetenschappers vinden dat ‘naïef’. Bart Jacobs, hoogleraar computer security, privacy & identity, en Rowin Jansen, gespecialiseerd in het nationale veiligheidsrecht, schreven het publieksboek 'Democratie onder druk'. Hun boodschap: de rechtsstaat is niet voorbereid op slecht weer.

Voorlopig hoeft hij niet te proberen Amerika binnen te komen, zegt hoogleraar Bart Jacobs. Want hij heeft net een boek geschreven waarin de president er niet zo best afkomt. Samen met jurist Rowin Jansen analyseerde hij hoe Donald Trump er in korte tijd in slaagde de machtigste democratie ter wereld af te breken en om te buigen naar een autocratie. Een van de middelen die Trump daarbij inzet, is wetenschappers zwart maken.

‘Er vindt geen conferentie meer plaats in de Verenigde Staten’, zegt Jacobs. De Republikeinse president morrelt succesvol aan de journalistiek, de rechtstaat en de wetenschap.

Rechtsstaat uithollen

De vraag die Jacobs en zijn Radboud-collega Rowin Jansen zich stellen in hun boek Democratie onder druk is of zo’n scenario in Nederland ook denkbaar is. Jansen legt uit dat Nederlanders altijd denken dat het hier ‘niet zo’n vaart zal lopen’. We zijn toch een land van weldenkende mensen? Zo doen wij dat hier toch niet?

‘Naïef’, noemt hij dat. Polen en Hongarije waren ooit ook democratieën, totdat in het eerste land de nationaal-conservatieve PiS-partij de rechtsstaat begon uit te hollen, en in het tweede land Viktor Orbán het voor het zeggen kreeg.

Het patroon is steeds hetzelfde, ook in de Verenigde Staten: eerst worden overheidsdiensten gezuiverd – kritische topambtenaren eruit, loyalisten erin. Daarna komen de inlichtingendiensten aan de beurt, zodat zij niet langer beschermers van de rechtsorde zijn, maar een wapen dat tegenstanders de mond snoert. In Amerika houdt de president zich trouw aan Project 2025, het stappenplan voor de trumpiaanse revolutie.

‘Als minister kun je de top van je ministerie langzaamaan vervangen door loyalisten’

‘In Amerika is het gebruikelijk dat, als er een nieuwe regering komt, 5 of 10 procent van alle ambtenaren wordt vervangen’, vertelt Jacobs. ‘Dat gebeurt in Nederland niet. Daar zijn allerlei waarborgen voor die we beschrijven in ons boek. Maar je kunt als minister, zeker als je er vier jaar zit, de mensen aan de top van je ministerie wel langzaamaan vervangen door loyalisten. Al was het maar door vanaf dag één ruzie te maken met je ambtenaren zodat ze wel uit zichzelf vertrekken.’

Autocratisch handboek

De auteurs schetsen in hun boek een fictief Nederland waar machtswellustelingen het voor het zeggen krijgen. Kunnen zij met hun autocratische handboek hier ook de democratie om zeep helpen? Of is de grondwet voldoende dichtgetimmerd om dat tegen te gaan? Jacobs en Jansen werken acht scenario’s uit en bestuderen wat er zou kunnen gebeuren.

Wat als een autocratische minister de geheime diensten politiek-gedreven gaat aansturen? Wat als zij weigert op te treden tegen rechts-extremisme of klimaatactivisten? Wat als toezichthouders financieel worden uitgehongerd zodra ze onwelkom onderzoek doen?

Of, een ander voorbeeld dichter bij huis: de minister van Binnenlandse Zaken heeft het helemaal gehad met ‘slappe’ universiteitsbesturen die maar geen maatregelen nemen tegen de aanhoudende pro-Palestinaprotesten. De minister vindt dat de nationale veiligheid in het geding is, want Nederland is een kenniseconomie, en dus geef hij de AIVD opdracht de demonstraties te verstoren en de computers van activisten te hacken of wissen. Kan de AIVD in zo’n situatie aan het handje komen te lopen van een minister?

Ja, in principe zou dat kunnen, schrijven de onderzoekers. Want de AIVD heeft een ‘verstoringsbevoegdheid’ die ze bijvoorbeeld kan inzetten als er ergens een cyberaanval gaande is en een server in het buitenland kapot moet worden gemaakt. Een gewiekste autocraat die ‘nationale veiligheid’ in de strijd gooit en een loyalist op de stoel van AIVD-baas heeft gezet, zou op deze manier de computers van pro-Palestijnse activisten kunnen hacken. Wenselijk? Nee, want in strijd met de grondbeginselen van de rechtsstaat en de vrijheid van meningsuiting.

Jacobs: ‘Je wilt voorkomen dat nationale veiligheid als een gelegenheidsargument wordt gebruikt om iedereen die je niet aanstaat de mond te snoeren.’

Jansen: ‘En dat een zittende regeringscoalitie die kan omvormen tot een wapen om de oppositie mee te bestrijden.’

Klopjacht op migranten

Terug naar Trump: die verdrievoudigde het budget van immigratiedienst ICE. Met de belofte ‘gewelddadige criminelen van de straat te halen’ (nationale veiligheid!) werd een ware klopjacht op illegale migranten geopend die nog steeds gaande is. In die strijd lijkt alles geoorloofd; wetten die de burgers moeten beschermen, worden op brute wijze geschonden.

Jacobs: ‘Poetin doet precies hetzelfde. Die merkt tegenstanders aan als terroristen of gevaren voor de nationale veiligheid. Zij worden weggewerkt in kampen. Niemand hoort ooit nog wat van ze. Het is een beproefde strategie die niet zomaar implementeerbaar is in Nederland, maar waar we wel voor willen waarschuwen.’

Nationale veiligheid is een gevaarlijk containerbegrip geworden, zeggen de auteurs. Plooibaar. Politiek bruikbaar om afluister- en hackbevoegdheden in te zetten tegen lastige burgers. Stel, denken ze hardop, er komt een kabinet-Wilders. De premier vervangt de top van de inlichtingendiensten door getrouwen. Het nieuwe diensthoofd krijgt de opdracht linkse activisten binnenstebuiten keren en de Russen voortaan met rust laten.

‘Nederland heeft een mooiweerdemocratie. De waarborgen in de Grondwet zijn boterzacht’

‘Al die scenario’s zijn binnen een zekere tijd uitvoerbaar’, zegt Jansen. Vorig jaar nog diende FvD een voorstel in om, in navolging van Trump, Antifa te verklaren tot terreurorganisatie. Kon helemaal niet, reageerden experts in de media, want het links-extremistische Antifa is geen georganiseerd geheel.

Het voorstel kreeg in de Tweede Kamer desondanks voldoende steun en werd aangenomen, ook al gaat politiek Den Haag helemaal niet over wie wel of niet een terrorist is. Dat is aan de rechter. Zou de rechtspraak bestaan uit vriendjes van een populistische minister-president, dan had zo’n motie tot een onwenselijk resultaat kunnen leiden.

Jacobs: ‘Nederland heeft een mooiweerdemocratie. De waarborgen in de Grondwet zijn boterzacht.’

Jansen: ‘En juist bij mooi weer moet je het dak repareren.’

Hackers van de rechtsstaat

De onderzoekers zien zichzelf als hackers van de rechtsstaat. Ze zochten voor hun boek heel bewust naar de mazen in de wet. Voor Jacobs is het als privacywaakhond een tweede natuur om op zoek te gaan naar de fouten in het systeem, naar hoe je iets kapot kunt maken. Wat hij in dit boek doet is niet anders. ‘Je hoort slecht nieuws liever van de good guys dan van mensen met slechte bedoelingen.’

Jurist Jansen: ‘Wij zijn professionele doemdenkers.’

Jacobs: ‘Er stond ooit een krantenkop boven een interview met mij: Ik ben een klier, maar wel een nuttige klier.’

Ze hopen dat Kamerleden hun publieksboek lezen en zich bewust worden van de risico’s van het politiseren van de staatsmacht. Van burgers die zich verdiepen in hun analyse, hopen ze dat ze voor zichzelf gaan nadenken. Niet de populisten napraten die roepen dat de overheid veel te veel regeltjes heeft en een simplificering propaganderen, maar zich realiseren dat veel waarborgen er zijn om ons tegen machtsmisbruik te beschermen.

Is een democratie eenmaal verworden tot een autocratie, dan is het ingewikkeld om dat terug te draaien, waarschuwen de onderzoekers. ‘In het Hongarije van de nieuwe premier Magyar kunnen we nu live meekijken hoe zo’n herstelexperiment eruitziet.’