De Studentenlijst in Servië heeft de meeste stemmen behaald bij de recente parlementsverkiezingen. Daarmee komt een eind aan de 14 jaar dat president Aleksandar Vučić aan de macht was. Het is een historisch kantelpunt voor het land. Een student en een medewerker van de Radboud Universiteit blikken terug op de verkiezingswinst in hun thuisland.

‘Het waaide zo hard in Den Haag die dag, en we stonden vijf uur in de rij. Mensen die al gestemd hadden, reden toeterend langs. Ze deelden eten en snacks uit. Sommigen hadden zelfs rakija meegenomen. Er was een vrouw die het echt heel koud had. Mijn ouders hebben haar de deken uit onze auto gegeven. Het was zo bijzonder om deel uit te maken van die rij.’

Milica Milosavljević, een Servische psychologiestudent aan de Radboud Universiteit, was een van de ongeveer 1700 mensen die bij de Servische parlementsverkiezingen van 25 oktober op de ambassade in Den Haag hun stem uitbrachten op de studentenlijst.

De verkiezingen betekenden een kantelpunt voor de jonge beweging Studenti u blokadi (‘Studenten in blokkade’), die bijna twee jaar lang mobiliseerde tegen corruptie en verantwoording eiste van de regering van president Aleksandar Vučić. Aanleiding was het instorten van een betonnen luifel op het treinstation van Novi Sad op 1 november 2024, waarbij zestien mensen omkwamen. De ramp werd toegeschreven aan corruptie rond een groot infrastructuurproject van de staat, dat de president zelf had gepromoot.

Sociale media

Maar hoe winnen studenten zo breed het vertrouwen van het publiek, in een zeer conservatief land met een door corruptie getekend systeem? ‘Het begon zonder twijfel met sociale media’, zegt Bojana Većkalov, postdoctoraal onderzoeker politieke psychologie aan de Radboud Universiteit. Ze bezocht het afgelopen jaar zelf meerdere protesten in Servië. ‘Elk studentenplenum – zo noemen we de faculteitsvergaderingen – had een eigen Instagramaccount en berichtensysteem om acties te coördineren en eigen thema’s onder de aandacht te brengen. Studenten in Novi Sad richtten zich bijvoorbeeld sterk op herdenkingen na de ramp op het station, anderen op de praktische organisatie van protesten en blokkades.’

Die massale mobilisatie reikte veel verder dan jongeren alleen. ‘Deze studenten zijn iemands kinderen en kleinkinderen, en voor het eerst in lange tijd traden ze op als politieke actoren. Hun energie straalde af op hun families; op een gegeven moment was iedereen erbij betrokken.’

‘Een student in elk dorp’

Een andere zeer effectieve tactiek was de campagne ‘Student u svakom selu‘, in het Nederlands: ‘Een student in elk dorp’, legt de politiek psychologe uit. In 2025 en tijdens de verkiezingscampagne liepen en fietsten studenten honderden kilometers door het land om kleine steden en vergeten dorpen te bereiken. ‘Inwoners die doorgaans geen alternatief hadden voor de corrupte staatsmedia en -televisie, ontmoetten de studenten nu zelf. Ze zagen dat deze jongeren niet de boemannen waren waarvoor de staatstelevisie hen uitmaakte.’

‘Zo konden ze politieke tegenstellingen overbruggen en ook de grote conservatieve, rechtse achterban in Servië aanspreken’

‘Ook eisten de studenten de Servische nationale symbolen weer op. Door de vlag, de nationale kleuren en volksmuziek over te nemen, doorbraken ze het monopolie van de staat daarop en lieten ze die symbolen staan voor een nobel, vaderlandslievend gevoel van burgerplicht. Zo konden ze politieke tegenstellingen overbruggen en ook de grote conservatieve, rechtse achterban in Servië aanspreken. Daarmee reikte de beweging veel verder dan de liberale oppositie, die al politiek betrokken was.’

Studentenvakbond

Milosavljević, die op haar zeventiende met haar familie naar Nederland verhuisde, volgde de protesten vooral via sociale media. ‘Eigenlijk ben ik door de studentenprotesten in Servië actief geworden bij studentenvakbond AKKU. Ik sloot me ook aan bij een groep Servische diasporaleden in Nederland, en uiteindelijk hebben we een paneldiscussie georganiseerd om de studenten in Servië te steunen. Ik had het gevoel dat ik iets moest doen met alle energie en inspiratie die ik had gekregen.’

Was de uitslag vooral een stem vóór het programma van de studenten, of een stem tégen corruptie? ‘Het mooie van dit moment is dat het eindelijk allebei was’, zegt Većkalov. ‘Het was zeker een stem tegen het regime, maar ook iets waar mensen oprecht achter konden staan.’

‘Wat het programma betreft: het nieuwe parlement en de nieuwe regering moeten nog worden gevormd, en de machtsoverdracht is nog niet afgerond’, gaat Većkalov verder. ‘We zitten in een gevoelige overgangsperiode. Er is druk, de verwachtingen zijn hoog en er is al veel in gang gezet: veranderingen bij de staatstelevisie, die extreem eenzijdig was; bij de rechterlijke macht; bij het openbaar ministerie; en ga zo maar door. Het programma van de studenten draait vooral om “opruimen”: de staatsinstellingen loskoppelen van de politiek en ze onafhankelijk laten werken, met wetten die voor iedereen eerlijk gelden.’

Horizontale besluitvorming

Wie moet die veranderingen doorvoeren? De studentenlijst bestaat vooral uit academici, deskundigen en publieke figuren met een gevestigde reputatie in hun vakgebied – niet uit beroepspolitici. Bovenaan staat Ilija Srdanović, cardioloog en hoogleraar aan de Universiteit van Novi Sad. Većkalov: ‘Hij noemt zichzelf liever een vertegenwoordiger dan een leider, wat past bij de nadruk die de beweging legt op horizontale besluitvorming en collectief leiderschap. Hij heeft nooit eerder in de politiek gezeten. Verder op de lijst staat econoom Dejan Šoškić, oud-president van de Nationale Bank van Servië. En twee hoogleraren psychologie, Aleksandar Baucal en Oliver Tošković, die ook mijn docenten zijn geweest. Daarnaast hoogleraren, academici, kunstenaars, acteurs en mensen met veel publiek aanzien of geloofwaardigheid, zonder controverses in hun cv. De achtergrond van de kandidaten is zorgvuldig doorgelicht: er is gecontroleerd dat ze brandschoon zijn.’

‘Dit was de eerste keer in mijn leven dat ik ging stemmen met het gevoel dat ik echt iets kon veranderen’

‘Ik denk dat deze mensen buitengewoon capabel zijn’, gaat ze verder. ‘Het zijn intellectuelen, experts en leiders in hun vakgebied. Kijk je naar de Servische Progressieve Partij (SNS) van Vučić, dan missen veel politici naar mijn mening de kwalificaties voor hun functie. Sommigen komen uit een totaal ander vakgebied en lijken vlak voordat ze in de regering kwamen bijna van de ene op de andere dag een diploma te hebben gehaald aan een particuliere universiteit. De mensen op de studentenlijst zijn juist gevestigde experts. Ze hebben de kennis en werkervaring voor de terreinen waarin ze gespecialiseerd zijn, en ik denk dat ze dat zonder extra hulp meer dan aankunnen.’

Mooiste outfit

‘Sinds ik politiek bewust ben en mag stemmen, heb ik alleen Vučić en zijn partij gekend’, zegt student Milosavljević. ‘En ook alleen een politiek klimaat waarin alles corrupt en oneerlijk voelde. Volgens mij was dit de eerste keer in mijn leven dat ik ging stemmen met het gevoel dat ik echt iets kon veranderen.’

Hoe ze zich voelde toen ze de uitslag hoorde? ‘Ik kon het niet geloven! Ik was zó blij. Ik had deze overwinning graag beter gevierd, maar ik ken hier in Nijmegen niet zoveel mensen. Dus op maandag, de dag na de grote overwinning, stond ik op, maakte me klaar, deed make-up op en trok mijn mooiste outfit aan. Alsof ik naar een feest of een bruiloft ging. Maar ik ging eigenlijk nergens heen. Ik zat gewoon zo vol hoop.’