Prof. Jan Kuijpers is grondlegger van de succesvolle afdeling sterrenkunde in Nijmegen. Vandaag neemt hij afscheid met een college over magnetische krachten in het heelal. Dit is ook het onderwerp van een populair-wetenschappelijk boek dat hij voorbereidt. ‘Ik wil graag iets teruggeven.’

Dat de Raboud Universiteit zo’n goede afdeling sterrenkunde heeft, is voor een groot deel te danken aan prof. Jan Kuijpers. Hij bouwde de afdeling uit het niets op en wist ‘sterren’ als Heino Falcke en Paul Groot aan zich te binden. Bovendien trok de afdeling de beoogde extra studenten natuurkunde naar Nijmegen.

Sabbatical
Vijf jaar geleden werd Kuijpers decaan van de B-faculteit, vorig jaar gaf hij het stokje door aan Stan Gielen. Dat gaf hem nog net een jaartje sabbatical voor zijn emeritaat. Destijds twijfelde hij of hij kon terugkomen in het vak. Magneten in het heelal zou het thema worden – een vrij nieuw thema in de sterrenkunde.
‘Gelukkig viel de wetenschappelijke achterstand in die tijd goed in te halen. Ik ben veel naar congressen geweest, heb veel gelezen en veel met promovendi en postdocs gesproken. Binnenkort ben ik tot mijn eigen verrassing zelfs weer co-auteur van een artikel.’

Magnetisch heelal
In zijn afscheidsrede geeft hij een publieksvriendelijke samenvatting van zijn eigen crash course ‘magnetisme in het heelal’ . Hij werkt ook aan een populair-wetenschappelijk boek over het onderwerp, dat hij gratis elektronisch beschikbaar zal stellen.
‘Door de opkomst van de röntgen- en radiosterrenkunde kunnen we de laatste jaren magnetisme in het heelal steeds beter meten. Explosies in gewone sterren zoals de zon zorgen voor uitbarstingen van magnetische deeltjes. Allerlei objecten draaien om elkaar heen en maken zo magnetische velden. We zien dat compacte objecten zoals neutronensterren heel veel materiaal aantrekken dat er als een schijf omheencirkelt. Zo ontstaat een magnetisch veld dat als een geribbelde zuil uit de ster komt. We vermoeden ook dat zwaartekrachtgolven magnetische golven opwekken die als een soort propellers rond een neutronenster draaien.’

Niet stilzitten
‘Magneten in het heelal is een onderwerp dat nu tot bloei komt – ik hoop ook dat we er met LOFAR aan kunnen gaan meten.’ Het is duidelijk dat Jan Kuijpers na vandaag wel met emeritaat is, maar niet stopt met werken. /Iris Roggema

Bijschrift Krabnevel:
In rood is de röntgenstraling aangegeven, in blauw de zichtbare straling. Het magneetveld rond de pulsar geeft aanleiding tot dit spektakel.

Bijschrift bij propeller:
Een model dat laat zien hoe geeft aan hoe een zwaartekrachtsgolf een magnetische golf opwekt zoals door Jan Kuijpes samen met Joachim Moortgat bewees.