De bekende theoloog en hoogleraar Peter Nissen (68) deelde zijn kennis van religie en kerkgeschiedenis niet alleen op de universiteit, maar ook ver daarbuiten. Hij was ‘Vaticaanwatcher’, gaf veelvuldig lezingen en werkte zelfs een tijdje als voorganger buiten zijn eigen kerk. ‘Maar in zijn hart is hij altijd een katholiek gebleven’, aldus bisschop Gerard de Korte, die hem goed kende.

Waar Peter Nissen nu is? ‘Thuisgekomen bij de Schepper’, gelooft Gerard de Korte. De bisschop zegt zeker te weten dat hij in goede handen is.

Kerkhistoricus en theoloog Nissen overleed vorige week, na een herseninfarct. Negen maanden geleden had hij ook al zo’n ingrijpend infarct gehad, waarna hij alles opnieuw moest leren: slikken, praten, lopen. Hij schreef er een boekje over (Loslaten en groeien), want zijn pen was een trouwe metgezel gedurende zijn hele leven.

De bisschop van Den Bosch las het werkje en bestelde het enige tijd geleden voor alle pastores in zijn bisdom. Zij moesten het ook lezen, vond hij, want Nissen schreef op inspirerende wijze over het loslaten van de vanzelfsprekendheden in het bestaan en tegelijkertijd blijven vertrouwen op God.

‘Onbedoeld is dat boekje zijn geestelijk testament geworden’, zegt De Korte nu. En zonder dat iemand kon weten dat Nissen zo kort later zou overlijden, verspreidde de bisschop zijn woord.

Indringend gesprek

De bisschop en de kerkhistoricus kenden elkaar goed. En niet alleen omdat Nissen ‘Vaticaankenner’ was en in die rol veelvuldig optrad in de media. De twee kwamen persoonlijk met elkaar in contact toen Peter Nissen in 2021 aangaf terug te willen keren naar de kerk die hij ruim tien jaar daarvoor de rug had toegekeerd.

‘Wij hebben toen met z’n tweeën een indringend gesprek gevoerd’, herinnert De Korte zich. Want wie weer wil worden opgenomen in de moederkerk, wordt uitgenodigd voor een serieus onderhoud met de plaatselijke bisschop.

‘Bij zo’n terugkeer horen ook rituelen. Iemand moet een geloofsbelijdenis uitspreken. Normaal gesproken gebeurt dat in de kathedraal, in de Sint Jan in Den Bosch. Maar Peter Nissen vroeg me of hij dat in zijn eigen kerk in Nijmegen mocht doen, de Dominicuskerk. Dat vond ik goed en het is gebeurd in de Paasnacht van 2022.’

Publieke figuur

Nissen heeft er nooit een geheim van gemaakt dat hij zich had losgemaakt van de katholieke kerk. Hij was een publieke figuur, en deelde ook zijn kritiek op het instituut in het openbaar. Zaken waar hij het niet mee eens was waren onder meer de manier waarop Rome de misbruikschandalen aanpakte, de achterstelling van de vrouw in de kerk en de omgang met seksualiteit. Van paus Benedictus (in functie van 2005 tot 2013) was hij op zijn zachtst gezegd geen fan.

‘Na Benedictus kwam Franciscus en daar was Nissen erg van onder de indruk’

‘Maar in zijn hart is hij denk ik altijd een katholiek gebleven’, zegt De Korte. ‘Na Benedictus kwam Franciscus (in functie van 2013 tot 2025) en daar was Nissen erg van onder de indruk. Hij was milder geworden in zijn kritiek. Dat merkte ik heel duidelijk in ons gesprek.’

Zijn tijdelijke dwaling werd hem door de bisschop vergeven. Veel meer dan een dissident, was Nissen een ambassadeur van het katholieke geloof. De Korte: ‘Hij was een zeer deskundige duider, gaf commentaar bij de dingen die in Rome of binnen de kerk gebeurden. Zo fungeerde hij als tolk tussen het instituut en de mensen.’

Monnik in Vaals

Voor Peter Nissen hoogleraar werd aan de Radboud Universiteit, had hij al een kleurrijke loopbaan achter de rug waarin het christelijk geloof een rode draad vormde. Als gymnasiast volgde hij kortstondig de priesteropleiding aan het grootseminarie Rolduc in Kerkrade, daarna was hij even monnik in Vaals, toen studeerde hij theologie en kerkgeschiedenis in Nijmegen en aansluitend promoveerde hij in Amsterdam.

Hij werd docent in Heerlen en Den Bosch, ging lesgeven op de Radboud Universiteit (toen nog Katholieke Universiteit Nijmegen) en hield in 1998 zijn oratie als kersverse hoogleraar Geschiedenis van het Christendom aan diezelfde universiteit. Van 2003 tot 2007 was hij decaan aan de Nijmeegse Faculteit der Theologie.

Dat hij altijd een katholiek is gebleven, zelfs toen hij uit de kerk was gestapt, beaamt Annemarieke van der Woude. Zij is predikant bij de Remonstranten in Oosterbeek, net als Peter Nissen dat was van 2015 tot 2019. In die jaren waren zij collega’s. ‘Zo werd het vaak gezegd in Oosterbeek: Peter is écht een katholieke man.’

Voluit voorganger

Nissen sloot zich aan bij de Remonstrantse Broederschap omdat hij vanwege zijn teleurstelling in de behoudzucht van de moederkerk op zoek was naar iets liberalers. Remonstranten vormen een gemeenschap van denkers zonder dogma’s. Hij preekte op zondag, organiseerde filmavonden, gaf lezingen.

‘Ik denk dat het voor Peter heel belangrijk was dat hij eindelijk een formele positie binnen een kerk kon bekleden’, zegt Van der Woude daarover. ‘Dat hij voluit voorganger kon worden. Dat kon hij binnen de katholieke kerk natuurlijk niet, als getrouwd man.’

Nissen had een vrouw en drie dochters. Bij de Remonstranten werd hij met gejuich ontvangen, vertelt zijn collega-predikant, want hij bracht een enorme bak kennis mee en daarnaast was hij een erudiete man die prachtig kon vertellen. ‘Het is een intellectuele gemeenschap. En nu kwam er een voorganger die professor was op een universiteit! Er kwamen nieuwe mensen naar onze bijeenkomsten, mensen die speciaal voor hem kwamen.’

Van der Woude kende de theoloog al ruim voor die tijd, want ze werkt net als Nissen op de campus. ‘Vroeger kwamen we zelfs bij elkaar op de verjaardag, onze gezinnen hadden contact met elkaar.’

Vriendschappelijke verhouding

Ze heeft veel aan hem te danken, zegt ze. Onder meer haar kamer in het Erasmusgebouw, waar Nissen voor zorgde. Van der Woude is redactiesecretaris van het magazine Speling, een tijdschrift voor bezinning. Bijna twintig jaar maakte Nissen deel uit van de redactie. Omdat hij op de universiteit werkte, kon hij bemiddelen in een kamer voor het blad waar veel Radboudmedewerkers bij betrokken zijn.

‘Als Peter zich met je verbond, zette hij zich ook voor je in’

‘Als Peter zich met je verbond, als er iets van een vriendschappelijke verhouding ontstond – en die onderhield hij met heel veel mensen – zette hij zich ook voor je in. Het was ook via hem dat ik predikant werd bij de Remonstranten. Hij was daar eerder dan ik. Ze zochten nog iemand. Hij zei: ik ken wel iemand met pastorale ervaring, en zo kwam ik binnen.’

Nissen bleef maar enkele jaren predikant bij de vrijzinnige protestanten. Hij kreeg heimwee, een ervaring die hij zelf vergeleek met het gevoel dat een emigrant kan hebben als die in een ander land gaat wonen. De reis wordt ingezet vanuit onvrede over de mogelijkheden in het oude land, die mogelijkheden zijn er wel degelijk in het nieuwe land, maar toch groeit met de tijd het verlangen terug te keren. Nissen miste de sfeer en de warmte van de katholieke kerk, evenals de liturgie en de spiritualiteit.

Vervroegd emeritaat

In 2021 ging hij met vervroegd emeritaat. Nissen was wel klaar met het rendementsdenken en de ratrace binnen de academische wereld. In zijn leven als hoogleraar had hij 39 promovendi begeleid: 34 in Nijmegen, vier in Tilburg (waar hij ook hoogleraar was) en één in Utrecht. Zes promovendi stonden nog onder zijn begeleiding, maar moeten de verdediging straks zonder hem doen.

In zijn werkende leven was hij een zeer drukbezet man. Maar toch, zegt collega en vriendin Ria van den Brandt, leek het altijd of hij gewoon tijd had. ‘Hij was heel benaderbaar, je kon hem overal voor vragen.’

‘Dat Roomse aan hem, dat vond ik stiekem erg leuk’

Tijdens haar onderzoek naar Joodse getuigenissen en Etty Hillesum werkte ze meermaals met hem samen. ‘Zijn historische kennis was eindeloos’, zegt ze. ‘En dat Roomse aan hem, dat vond ik stiekem erg leuk.’

Behalve warm, was hij ook gezellig, vertelt Van den Brandt. ‘We gingen eens samen een tweedelige lezing geven in Wassenaar. Hij stelde voor aansluitend naar museum Voorlinden te gaan. Dan maakten we er een leuk dagje van.’

Gerust gaan slapen

Als emeritus besteedde Peter Nissen veel tijd aan wandelen, nadenken en het schrijven van dagelijkse overdenkingen op zijn Facebookpagina. ‘Van de schoonheid en de troost’ heetten die stukjes over boeken, religie en andere zaken, naar het tv-programma van Wim Kayzer.

In zijn laatste bijdrage voor hij werd getroffen door het tweede herseninfarct – waarna hij niet meer wakker zou worden – schreef hij op 2 februari (Maria Lichtmis) over het evangelie van Simeon en Hanna. De laatste woorden die hij typte, waren: ‘Wij mogen gerust gaan slapen, want wij zijn bevrijd, wij zijn losgemaakt van wat ons geketend hield. En daarom mogen wij in vrede gaan slapen.’

Voor bisschop De Korte hebben die woorden een andere dimensie gekregen toen de theoloog kort daarop overleed. Hij gaat ervanuit dat het Nissens diepe overtuiging was dat hij uiteindelijk door God zou worden opgevangen.

Van der Woude deelt die visie. Peter Nissen is niet weg, stelt zij. ‘Hij leeft voort in de harten van heel veel mensen.’