Hongarije maakt zich op voor ongekend spannende verkiezingen. Gaat oppositieleider Péter Magyar winnen en komt er na zestien jaar een einde aan het Orbán-regime? Radboud-hoogleraar en Europarlementariër Tineke Strik is in Boedapest om het zelf mee te maken. ‘Het is nu echt erop of eronder.’

Al een decennium lang reist hoogleraar Burgerrecht en Migratie Tineke Strik met regelmaat naar Hongarije. Als lid van de Parlementaire Assemblee van de Raad van Europa schreef ze rapporten over het ongekend strenge asielbeleid van Hongarije. ‘Het was één van de eerste landen die rond 2015 alle asielregels aan zijn laars lapte door een hek te bouwen om vluchtelingen te weren en door burgerwachten mensen weg te laten knuppelen’, vertelt Strik.

Sinds 2019 is ze als lid van het Europees Parlement namens PRO (voorheen GroenLinks) actief op de rechtsstaat en twee jaar geleden werd ze benoemd tot rapporteur voor de rechtsstaat in Hongarije. Ze presenteerde in november vorig jaar een rapport waarin ze de Europese Commissie opriep om alle geldstromen aan Hongarije te bevriezen en de Raad om het stemrecht van het land op te schorten.

Een meerderheid van het Europese Parlement stemde in met die oproep. Sindsdien is er weinig actie ondernomen. ‘Nu hoor je in Brussel: laten we de verkiezingen even afwachten en Orbán niet onnodig een argument in handen geven waarmee hij de EU nog harder kan aanvallen’, aldus Strik.

Voorafgaand aan de vorige parlementsverkiezingen in 2022 was ze ook in Hongarije: ‘Ook toen was er ontzettend veel hoop dat er een einde zou komen aan het Orbán-regime’. De oppositie had zich destijds verenigd in één lijst, zes partijen die samen Péter Márki-Zay als kandidaat-premier naar voren schoven. Maar die wist geen meerderheid te behalen, de Fidesz-partij van Victor Orbán won. ‘Onze overwinning is zo groot, ze is te zien vanaf de maan’, speechte Orbán kort na de verkiezingen.

Strik: ‘Het verschil met nu is dat die verenigde coalitie onderling toch nog te verdeeld was, dat voelen mensen. Er zaten progressieven in, maar ook extreemrechts, en dat werkte gewoon niet goed genoeg tegenover het propaganda-geweld van Orbán.’ Wat volgens Strik ook meespeelde: de vorige verkiezingen vonden plaats enkele weken nadat Rusland Oekraïne was binnengevallen. Een tijd van grote internationale en maatschappelijke onrust.

‘Daar heeft Orbán heel veel profijt van gehad. Kort na de Russische invasie begon hij een soort vredesduif uit te hangen met statements als: “Wij willen niet de oorlog ingetrokken worden”. Dat sentiment trok mensen mogelijk over de streep om op Fidesz te stemmen.’

Maar nu is er een nieuwe uitdager, dit keer uit hetzelfde conservatieve kamp als Orbán. Die uitdager is de 45-jarige Péter Magyar, een afvallige uit de Fidesz-stal. Hij kent de partij en haar werkwijze door en door. Met grootschalige rally’s en slimme sociale mediacampagnes wist hij al veel mensen voor zich te winnen. Zijn partij Tisza staat in veel peilingen rond de tien procent voor op Fidesz.

‘Het is voor het eerst in zestien jaar dat Orbán serieus wordt uitgedaagd en dat is voelbaar in het hele land’ vertelt Strik. ‘Het is nu echt erop of eronder. Vrijwel alle oppositiepartijen hebben zich achter Tisza geschaard. Veel van hen hebben zelfs besloten om niet mee te doen aan de verkiezingen, om zo te voorkomen dat er oppositiestemmen verdeeld raken. Orbán verslaan is voor hen nu het allerbelangrijkste.’

Hoe groot acht u de kans dat dit nu wel slaagt?

‘Magyar spreekt de taal van Fidesz, hij kan ook conservatieve stemmen naar zich toetrekken. Ik denk dat dat wellicht de sleutel van het succes kan zijn. Hongarije is overwegend conservatief, zeker op het platteland. Orbán heeft constant propaganda over het beschermen van familiewaarden en Hongaars nationalisme over mensen uitgestort. Als je daar nu een totaal ander verhaal tegenover zet, werkt dat niet. Péter Magyar krijgt ook vertrouwen van mensen die heel lang Fidesz hebben gestemd.’

Hoe verklaart u de populariteit van Péter Magyar?

‘Hij heeft het over de slechte staat van de publieke voorzieningen zoals de zorg, het openbaar vervoer en de scholen. Met iconische zaken, zoals dat er geen wc-papier meer is in de ziekenhuizen, wil hij laten zien dat Orbán het hele land in de vernieling heeft geholpen. Hij zorgt alleen maar voor zichzelf en de kliek om hem heen. Magyar heeft het ook over de corruptie van Fidesz en de slechte economie. Want er is een enorme armoede in het land, dus veel mensen voelen echt aan den lijve dat Orbán alleen voor zichzelf zorgt. Daarom slaat Magyars boodschap erg aan. Hij zegt dat het nu tijd wordt om voor de samenleving en voor de burgers te zorgen en dat je iemand die zichzelf verrijkt daar niet in moet vertrouwen.’

U sprak net over de corruptie van Fidesz, over wat voor corruptie gaat dat dan?

‘EU-gelden die naar Hongarije gaan, belanden vaak in de zak van de premier of in die van zijn vriendjes of familie. Aan Orbán gelieerde mensen hebben bedrijven in bezit die altijd de grote opdrachten krijgen. In andere EU-landen moet je aan allerlei aanbestedingsregels voldoen, die worden in Hongarije consequent geschonden.

‘Onlangs was er in de Europese Commissie een discussie over een groot bedrag aan defensiegelden, rond de 16 miljard euro, die mogelijk ook deels naar Hongarije zouden gaan. Toen ging Orbán onmiddellijk de defensie-industrie privatiseren, die tot dan toe nog in staatshanden was. Alles kwam in handen van zijn clan. Het is een soort maffiapraktijk geworden.’

Was die armoede en de corruptie vier jaar geleden minder voelbaar?

‘Ook toen wist iedereen dat er corruptie was, maar er was een soort gelatenheid. Alle politici zijn corrupt en daar doe je niks aan, was de gedachte. Magyar heeft daar een gevoelige snaar weten te raken en laten zien dat Orbán geld pikt en niet goed zorgt voor de Hongaren. Ik denk dat daarmee weer een beetje hoop opflakkerde dat het wel degelijk anders en beter kan.’

Met welke thema’s probeert Orbán stemmers naar zich toe te trekken?

‘Hij draait heel erg op desinformatie. Hij gebruikt de Oekraïne-oorlog nog steeds veelvuldig en zegt: de Europese Unie wil ons die oorlog intrekken. Onze jongens moeten hun leven offeren voor de Oekraïense oorlogszuchtige machine. Met geënsceneerde filmpjes van huilende kinderen wiens vader aan het front is vermoord. De familietradities en waarden van Hongarije zijn in gevaar door de Europese Unie. Want de EU probeert hen – ja, hij komt echt met belachelijke uitspraken – transgender baby’s op te dringen. Dat soort dingen. En hij is de enige die het land kan beschermen tegen dat soort verfoeilijke invloeden.’

En Magyar is juist wel pro-Europese Unie?

‘Ja, hij is zeker voor de EU. Tisza wil voldoen aan EU-verplichtingen en vindt dat de EU-wetten hoger staan dan de Hongaarse wetten. De partij belooft dat ze ervoor zal zorgen dat het Europese geld ontdooid wordt en dat ze het weer terugbrengen naar Hongarije. Dat betekent ook dat ze allerlei beloftes moeten inlossen, zoals de rechterlijke macht en de media weer onafhankelijk maken, bepaalde wetten tenietdoen en het land weer vrij maken.

‘Maar Magyar is ook stil over een aantal dingen. Hij heeft het niet over de rechtsstaat die helemaal is afgebroken, iets dat mij en velen binnen de EU heel erg aangaat. LHBTQ-rechten zijn geen onderwerp. Hij zegt niet veel over Oekraïne of over migratie, een thema waar Orbán altijd op hamert. Migranten zijn volgens de premier een groot gevaar voor de Hongaarse tradities en dat weerspreekt Magyar niet.

‘Je kunt denken, het is een tactiek om de conservatieve kiezers niet van hem te vervreemden. En hij kan dat frame, dat Orbán met een miljoenen en miljoenen euro’s kostende staatspropaganda neerzet, niet tenietdoen met een paar accounts op sociale media. Dat klopt natuurlijk. Maar daardoor rijst wel de vraag: waar sta je nu echt voor?’

Wat gebeurt er als Orbán zondag wint?

‘Dan gaat hij verder radicaliseren, want dan voelt hij zich oppermachtig. Hij zal Poetins agenda alleen maar verder openlijk blijven uitvoeren en zijn vetorecht daarvoor gebruiken in de EU. Voor Poetin is hij een heel belangrijke bondgenoot om binnen de EU de boel te saboteren, bijvoorbeeld door financiële steun voor Oekraïne tegen te houden. Dat is waarom Poetin hem op dit moment ook heel hard helpt bij de verkiezingen. Er is al een hele club mensen van de Russische veiligheidsdienst neergestreken, die hem helpen met AI-propaganda tegen Péter Magyar.

‘Daarnaast zal hij na een overwinning verder gaan met de corruptie. Zeker als de EU dan niet meteen besluit om al het geld te bevriezen, wat ik heel erg zou aanraden.’

En wat gebeurt er als Magyar wint?

‘In de peilingen staat hij momenteel flink voor op Fidesz, maar wat de peilingen niet kunnen meenemen, is hoe het Hongaarse kiesstelsel is ingericht. Dat heeft Orbán een paar jaar geleden volkomen veranderd waardoor het in zijn voordeel werkt. Magyar heeft eigenlijk een tweederdemeerderheid nodig om grote veranderingen te kunnen doorvoeren, maar zo’n grote meerderheid behalen is vrijwel onmogelijk voor de oppositie.

‘Maar als hij met een kleinere meerderheid wint, zijn er toch dingen die hij wel vrij snel en zichtbaar kan doen. Hij kan bijvoorbeeld de corruptie aanpakken. Hij kan zorgen dat de media weer vrij is en zich onthouden van staatspropaganda.

‘Benoemingen veranderen binnen de rechterlijke macht is lastiger. Dat vergt vaak een bepaalde meerderheid in het Parlement. Maar je zou wel kunnen kijken hoe je de presidenten van die hogere colleges minder bevoegdheden kan geven.’

U kent veel Hongaren, hoe leven zij toe naar deze verkiezingen?

‘Ze zijn supernerveus en gespannen. Het is voor hen, zoals ik al zei, nu of nooit. Veel mensen zeggen: als het nu niet lukt, dan zie ik hier geen toekomst meer voor me. In vergelijking met de vorige verkiezingen is de frustratie veel breder voelbaar, maar het verzet ook. Heel gewone mensen gaan de straat op en roepen openlijk dat het klaar is met Orbán. Het geeft denk ik aan dat ze voelen dat de kans op verandering dit keer groter is. Mensen voelen zich gesterkt door de massa. Ik denk dan ook dat Orbán wel een beetje in paniek is.’

Wat doet u zelf op de verkiezingsdag aanstaande zondag?

‘Ik ben in Boedapest en volg de komende dagen het werk van de OVSE-waarnemingscommissie. Ik ga in gesprek met veel Hongaren, maar ook met de Nederlandse ambassadeur en met journalisten. Maandag ga ik met verschillende experts in gesprek over de verkiezingsresultaten. Er staat zondag ontzettend veel op het spel. Voor de Hongaren in de eerste plaats, maar ook voor Europa.’