28 procent van de dierstudies naar behandelingen van hartinfarcten is onbetrouwbaar, ontdekten onderzoekers van het Radboudumc bij een steekproef. Het merendeel komt uit China, net als bij een vergelijkbare eerdere analyse. ‘Als onderzoeker moet je extra kritisch zijn bij dierexperimentele publicaties.’

Niet een, niet twee, maar 57. Zoveel wetenschappelijke artikelen bleken problemen te bevatten, toen onderzoekers Kim Wever en René Aquarius een set met zo’n tweehonderd dierstudies onder de loep namen. Oftewel: met ruim één op de vier is iets mis.

De onderzoekers wilden een zogeheten systematische review – een overzichtsanalyse – doen van experimenten met proefdieren naar mogelijke behandelingen van een hartinfarct. ‘Na een hartinfarct treedt vaak microvasculaire schade op’, vertelt Aquarius telefonisch, doelend op beschadigingen van kleine bloedvaten. ‘Daar is nog geen goede behandeling voor, maar dierstudies zijn soms veelbelovend. Een systematische review kan dan aanknopingspunten geven voor behandeling van patiënten.’

Maar in plaats van aanknopingspunten, ontdekten de onderzoekers dat er in tientallen publicaties dingen mis waren. Afbeeldingen waren aangepast met knip- en plakwerk, of kwamen voor in meerdere artikelen die eigenlijk heel verschillende experimenten beschreven. Ook bevatten sommige artikelen tabellen met exact dezelfde cijfers. Of er opzet of fraude in het spel is, is lastig te bewijzen, maar duidelijk is wel dat de resultaten onbetrouwbaar zijn.

Hersenbloedingen

Eind vorig jaar stuitten de Radboudumc-wetenschappers op vergelijkbare ongeoorloofde aanpassingen bij dierstudies naar een bepaald type hersenbloedingen. Toen bleek met 40 procent van de artikelen iets mis. Aquarius: ‘Je kunt dus niet zeggen dat dit alleen voorkomt bij één vakgebied, het probleem is breder.’

Net als bij de eerdere analyse komt ook nu het overgrote deel van de problematische publicaties uit China: twee derde. Een mogelijke verklaring, zo schrijven de Radboudumc-onderzoekers in de jongste editie van het Canadian Journal of Cardiology, is dat er een grote druk is in China om veel te publiceren. Daardoor hopen universiteiten mee te kunnen draaien in de academische wereldtop. Resultaten ‘een handje helpen’ of hele nepartikelen kopen bij zogeheten paper mills kan dan aanlokkelijk zijn.

Veel dierexperimentele studies bevatten problemen

Tijd om alle Chinese artikelen voortaan te wantrouwen? Nee, zegt Aquarius. ‘Onze analyse laat vooral zien dat veel dierexperimentele studies problemen bevatten. Als onderzoeker moet je dus extra kritisch zijn als je zo’n publicatie leest, óók als die verschenen is in een op zich betrouwbaar, peer-reviewed tijdschrift waarin je zelf misschien ook wel eens hebt gepubliceerd.’

Toch is hij ook optimistisch: ‘Het is dus mogelijk om als wetenschapper fouten te identificeren en de literatuur op te schonen. We hebben de uitgeverijen op de hoogte gebracht en hopen dat ze de artikelen nader gaan bekijken en terugtrekken waar nodig.’

Onopgemerkt

Microbioloog en integriteitsexpert Elisabeth Bik noemt het een ‘mooie’ en ‘sterk opgezette studie’ van het team van Aquarius. Bik, niet betrokken bij het onderzoek, staat wereldwijd bekend om haar identificaties van gesjoemel met afbeeldingen in wetenschappelijke publicaties. ‘Ik vind vooral opvallend dat bij 54 van de 57 problematische artikelen de problemen nog niet eerder waren gemeld, tenminste niet op PubPeer (een website voor commentaar op publicaties, red.). Kennelijk kunnen dit soort problemen jarenlang door peer-review, editors en lezers onopgemerkt blijven.’

Aan de ene kant vindt ze de problemen ‘moedeloosmakend’, ook omdat plaatjes door de toename van generatieve AI nauwelijks nog meer van echt te onderscheiden zijn. ‘We worden steeds beter in het vinden van de fraude van gisteren.’ Aan de andere kant is er ook reden voor optimisme, zegt ze, omdat China universiteiten waar dit soort wangedrag voorkomt harder wil aanpakken, evenals paper mills.