Media schrijven vaak te verhullend over discriminatie, seksueel geweld en uitsluiting, stelt Zoë Papaikonomou. Om dat te illustreren, post ze regelmatig nieuwskoppen met verbetersuggesties op sociale media. Nu is ze daarmee ook offline gegaan, met een reizende expositie die komende maanden het Collegezalen Complex aandoet.

‘Meisje (12) loopt weg en belandt in bed bij man van 44’. Nee, vindt onderzoeksjournalist Zoë Papaikonomou, noem het spreekwoordelijke beestje bij z’n naam: hij verkrachtte dit meisje. Of neem deze recente kop op nu.nl: ‘Pubers fors minder positief over homo’s.’ Papaikonomou stelt voor: ‘Pubers fors LHBTQIA+hatender’.

Ook de NOS had laatst een kop waar ze over viel (en velen met haar, want ze kreeg deze veel getipt van volgers): “Belgische docente die weigerde hoofddoek af te doen ontslagen”.

‘Dat is een vorm van victim blaming: had ze haar hoofddoek maar af moeten doen, dan had ze nog een baan gehad’, legt Papaikonomou uit, videobellend vanuit huis in Amsterdam. ‘Maar het Belgische equivalent van het College voor de Rechten van de Mens had al geoordeeld dat hier sprake was van discriminatie.’ Waarom benadruk je dat dan niet in de kop, vraagt Papaikonomou zich af: ‘Belgische docente gediscrimineerd en ontslagen vanwege dragen hoofddoek’.

Papaikonomou houdt zich als historica en onderzoeksjournalist al jaren bezig met de thema’s discriminatie, uitsluiting en geweld. Op LinkedIn verwierf ze bekendheid met haar posts waarin ze nieuwskoppen aanpast. Ze zet een dikke paarse streep door woorden die ze verhullend of discriminerend vindt en schrijft er verbetersuggesties bij.

Morgenmiddag bezoekt ze de Radboud Universiteit, voor de opening van haar reizende expositie ‘Taal is een spiegel van (on)gelijkwaardigheid’ in het Collegezalencomplex.

Niet alleen herschreven nieuwskoppen

Daar krijgen bezoekers niet alleen herschreven nieuwskoppen voorgeschoteld, maar ook bingokaarten (zoals een mansplain-bingo) en een ‘blokkeermuur’ met haatreacties.

‘Ik denk graag na over de vorm. Hoe kun je zulke zware onderwerpen overbrengen op een manier die in één keer blijft hangen?’ Het idee voor nieuwskoppen herschrijven ontstond zo’n vijf jaar geleden.

‘Als docent journalistiek deed ik veel nakijkwerk. Op een gegeven moment zag ik weer eens een alinea in een nieuwsartikel, over femicide, waarvan ik dacht: er staat zóveel in wat niet klopt of framing van het onderwerp is. Het zette femicide bijvoorbeeld neer als iets van ver weg, van machoculturen bijvoorbeeld. Toen ging ik daarin strepen en opmerkingen plaatsen. Online kwamen er veel reacties op, van mensen die dezelfde frustratie voelden of zeiden: zo had ik het nog niet bekeken. Waarschijnlijk werkt deze vorm zo goed omdat je in één oogopslag het probleem ziet en meteen een alternatief erbij.’

Wat zijn problemen die jij zoal in nieuwskoppen ziet?

‘Bij seksueel geweld tegen vrouwen gaat het vaak over “seks met” of “gedwongen seks”. Maar “seks” betekent vertrouwen en wederzijdse toestemming, dat kan niet gedwongen. Plus, ik vind dat we meer de daad of daders moeten problematiseren. Benoem het voor wat het is: verkrachting. ‘Seks met’ is echt wat anders.’

‘Ook van de term “kinderporno” moeten we af. Porno is iets vrijwilligs, of zou dat moeten zijn’

‘Ook van de term “kinderporno” moeten we af. Porno is iets vrijwilligs, of zou dat moeten zijn. Het is iets tussen volwassenen, waar volwassenen naar kunnen kijken om plezier uit te halen. Dat moet je ver weg houden van kindermisbruik of seksueel geweld tegen kinderen. Er zijn media die dit al beter doen. Nu.nl gebruikt inmiddels consequent “kindermisbruikbeelden”.’

‘Verder gaan veel koppen die ik verbeter over ontmenselijking. Als je steeds het woord “migrant” of “asielzoeker” gebruikt, zet je een grote groep mensen afstandelijk neer. Dat maakt het makkelijker om over hen te praten en schrijven als een probleem dat moet worden opgelost. Terwijl zij ook vaders, moeders, ooms, tantes zijn. Een voorbeeld dat ik vaak bespreek is de kop “Koeltrailer vol migranten ontdekt in Hoek van Holland”, van een lokale nieuwswebsite. Alsof je het over spinnen tussen de sinaasappelen hebt. Je verliest met zulke afstandelijke taal de menselijkheid uit het oog. Beter zou zijn: “17 mensen, waaronder kleine kinderen, gered uit levensgevaarlijke koeltrailer”.’

Koppen zijn vaak bedoeld om onze aandacht te trekken. Hoe erg is dat als het artikel verder goed doordachte taal gebruikt? 

‘Veel mensen die een online kop tegenkomen, lezen het artikel niet. We scannen en scrollen veel. Dus die koppen bepalen mede hoe wij als samenleving en als nieuwsconsumenten woorden gebruiken. En hoe we naar elkaar kijken en met elkaar praten.

Zelfs als je wel verder leest, kan een psychologisch fenomeen genaamd anchoring optreden. Dat betekent dat het eerste wat je leest bepalend is. Je gaat alle verdere informatie in het verhaal daartegen afzetten. Dus als je een dadersperspectief in de kop zet of een discriminerende quote van een politicus, dan is dat hetgeen dat aandacht krijgt. Het zal niet voor iedere lezer zo’n anchoring-effect hebben, maar een kop en intro kunnen leidend zijn voor hoe je verder leest.’

‘Neutraal zijn bestaat niet’

Maar je krijgt vast vaak tegengeworpen dat jouw verbetersuggesties niet neutraal zijn?

‘Het idee van neutraliteit in de journalistiek is totaal achterhaald. Neutraal zijn bestaat niet. Het begint al met de keuze aan welk onderwerp je aandacht besteedt, en welke dus niet. Daarna bepaal je wie je interviewt, hoe je het opschrijft. Het is een opeenstapeling van keuzes, dus je framet een onderwerp sowieso.’

Na afloop van het interview wil Papaikonomou nog expliceren dat ze in haar werk de macht kritisch analyseert, een basistaak van de journalistiek. ‘Dat doe ik vooral door de taal van die macht kritisch onder de loep te nemen. De afgelopen jaren ben ik verschillende malen een “activistische journalist” genoemd of uitgenodigd voor gesprekken over “activistische journalistiek”. Ik vind dat veelzeggend. Het kritisch bevragen van de status quo “activistisch” noemen, legt bloot hoezeer een groot deel van de institutionele journalistiek onderdeel van de macht is geworden.’

Kun je je voorstellen dat kranten huiverig zijn om ‘dictator Trump’ of ‘extreemrechtse terroristen’ boven een artikel te zetten, om een paar voorbeelden uit je recente posts te noemen?

‘Ik kan het me voorstellen als je werkt vanuit het idee dat je “neutraal” of “objectief” bent en niet ziet hoe die begrippen verweven zijn met je eigen referentiekader. Maar als je naar de definitie van terrorisme kijkt: dat gaat erover dat je als groep tot doel hebt een omwenteling te bewerkstelligen in de maatschappij en bereid bent daar geweld bij te gebruiken. Ik liep laatst langs het Malieveld voor aanvang van het extreemrechtse protest die dag, toen stonden politiemensen al in vol ornaat klaar. Want ze wisten dat er geweld zou komen. Ik vind dat je in zo’n geval kunt overwegen om de term ‘terroristen’ te gebruiken, dat is geen  overdrijving.

Over dictatorschap kun je discussiëren, maar het ligt niet zo simpel dat iemand alleen een dictator genoemd mag worden als hij ondemocratisch de macht grijpt. Iemand kan zich ook dictatoriaal gedragen, bijvoorbeeld door de media te begrenzen.’

Heb je weleens een kop bedacht die je achteraf minder geslaagd vond?

‘Eigenlijk niet, ik denk altijd goed na voordat ik iets post. Ik krijg weleens feedback van anderen, bijvoorbeeld over een nog beter woord of een omschrijving die korter kan. Dat vind ik alleen maar fijn.’

De expositie die nu op de campus te zien is, ging al langs verschillende andere locaties. Wat waren tot nu toe de reacties?

‘Het maakt veel gesprekken los. Bij elk onderdeel van de tentoonstelling staan vragen waar mensen het met elkaar over kunnen hebben. Soms is dat spannend en confronterend, maar vaak ook herkenbaar of juist een eyeopener.

‘Dit is de vijfde locatie waar ik exposeer, de eerste keer aan een onderwijsinstelling. Daar ben ik blij mee, want ik denk dat studenten veel van dit soort nieuwskoppen tegenkomen op sociale media. De tentoonstelling laat je er wat langer bij stilstaan dan als je er langs scrollt, ook doordat je het nu in één keer bij elkaar ziet. Hoeveel van dat soort taalgebruik krijg je online ongemerkt te zien, en wat doet dat met je? En ook: wat is je eigen aandeel hierin? Hoe praat je zelf over dit soort onderwerpen? Wat vind je zelf wel of niet over de grens gaan? Ik vind het waardevol als mensen daar meer over willen nadenken.’

De openingsbijeenkomst is morgen van 13.30 tot 15.00 uur in CC2. Naast Zoë Papaikonomou zal ook hoogleraar communicatiewetenschap Mariska Kleemans spreken, onder gespreksleiding van historicus, diversiteit- en inclusiviteitsexpert Lema Salah. De expositie is in het CC te zien tot en met 30 november.