De overheid gaat schadevergoedingen betalen aan studenten die te maken kregen met de discriminerende controles en huisbezoeken van studiefinancier DUO. Daarvoor is 80 miljoen euro gereserveerd.

In de strijd tegen misbruik van de basisbeurs voor uitwonenden nam studiefinancier DUO vooral studenten met een migratieachtergrond in het vizier. Er was sprake van indirecte discriminatie.

Dit bleek in 2023 uit onderzoek van het Hoger Onderwijs Persbureau (HOP) met Investico, NOSop3 en dagblad Trouw. Het leidde tot excuses van het kabinet en terugbetaling van alle boetes en ingevorderde basisbeurs.

Daar komt nu een schadevergoeding bovenop, schrijft minister Rianne Letschert aan de Tweede Kamer. De overheid is aansprakelijk voor de schade die studenten door de misplaatste huisbezoeken hebben geleden.

Fraudejacht

Als studenten bij hun ouders wonen, krijgen ze minder basisbeurs dan als ze op zichzelf wonen. Het scheelt op dit moment 2300 euro per jaar. Daar maken sommige studenten misbruik van: ze wonen stiekem nog bij hun ouders, maar zeggen tegen DUO dat ze ergens anders wonen.

DUO probeerde deze fraude te bestrijden, maar deed dat verkeerd. Met een ‘risicoprofiel’ selecteerde de studiefinancier de meest waarschijnlijke fraudeurs, waarna er huisbezoeken van controleurs volgden. Op grond van soms flinterdun en slordig verworven ‘bewijs’ vorderde DUO geld terug en werden er ook boetes opgelegd.

Er was sprake van (indirecte) discriminatie en die begon al bij het risicoprofiel, dat vooral studenten met een migratieachtergrond eruit zeefde. Bij elke stap in het proces werd de discriminatie erger. In rechtszaken bleek 97 procent een migratieachtergrond te hebben. DUO verloor een kwart van die zaken. Dit speelde allemaal tussen 2012 en 2023.

De overheid kon hier niet omheen en het kabinet Rutte-IV bood excuses aan. Het kabinet-Schoof zette de terugbetaling van ingevorderde basisbeurs en boetes in gang. Nu volgt dus ook een regeling voor een schadevergoeding.

Kiezen

De schade kan ook immateriële schade betreffen, schrijft minister Letschert aan de Tweede Kamer. “Zo geven veel (oud-)studenten aan dat zij door de aan hen opgelegde maatregel mentale problemen hebben gekregen. DUO ontvangt inmiddels ook verzoeken tot schadevergoeding.”

De studenten kunnen kiezen: of akkoord gaan met de voorgestelde schadevergoeding van de overheid of in een maatwerktraject de individuele schade laten beoordelen. Dat laatste kost meer tijd en is intensiever.

Bij zo’n tienduizend studenten is een boete opgelegd of basisbeurs teruggevorderd. De overheid biedt hun tweeduizend euro schadevergoeding. Nog eens twaalfduizend studenten kregen controleurs op bezoek zonder dat het financiële gevolgen kreeg. Zij kunnen 500 euro schadevergoeding krijgen, aangezien ze op verkeerde gronden zijn geselecteerd.

Het kabinet kijkt ook nog iets verder terug. In de periode 2009-2012 draaide DUO pilots met de controles, waarbij het volgens minister Letschert ook al mis ging. Bij vierduizend studenten zijn er huisbezoeken afgelegd. Dat zou gevolgen hebben gehad voor ongeveer duizend studenten, die voortaan een basisbeurs voor thuiswonenden kregen. Deze groep is niet goed in beeld en moet zichzelf bij DUO melden voor een eventuele schadevergoeding.

Ook voor fraudeurs

Er waren ook studenten die inderdaad fraudeerden met de basisbeurs. Letschert: “Met deze aanpak accepteren we dat ook schadevergoeding wordt uitgekeerd aan (oud-)studenten die in werkelijkheid niet uitwonend waren en bij wie dus terecht een maatregel is getroffen.” Door de indirecte discriminatie is het bewijs immers onrechtmatig verkregen.

De afhandeling kan, door de maatwerktrajecten, tot 2030 duren. Er is 80 miljoen euro mee gemoeid, waarvan de helft voor de uitvoering is. Vier miljoen euro is bestemd voor onafhankelijke juridische ondersteuning van (oud-)studenten.

Over de indirecte discriminatie door DUO schrijft Letschert: “Ook het huidige kabinet betreurt dat dit heeft kunnen gebeuren en wil dat de overheid betrouwbaar is en verantwoordelijkheid neemt voor haar handelen.”

Er waren al verzoeken tot een schadevergoeding ingediend, die kennelijk tot nadenken stemden. Letschert: “Ik kom tot de conclusie dat de Staat aansprakelijk is voor de schade die deze (oud-)studenten hebben geleden als gevolg van de besluiten.”