Je staande houden in een hectische samenleving is voor gevoelige mensen best lastig. Eén op de vijf personen identificeert zich als hoogsensitief (HSP). Zaken als stress, geluid, licht, en (andermans) emoties ervaren zij intenser. Wat zegt de wetenschap over HSP?

Geen mens is gelijk, we hebben allemaal verschillende persoonlijkheidskenmerken. De een is introvert en de ander impulsief. Of misschien juist vriendelijk, neurotisch of consciëntieus. Hoogsensitiviteit is ook zo’n persoonlijkheidskenmerk, vertelt Judith Homberg, hoogleraar Translationele Neurowetenschappen aan het Radboudumc.

‘Hoogsensitieve personen (HSP) zijn gevoeliger voor allerlei soorten omgevingsstimuli. Ze zijn zich veel bewuster van verschillende details in hun omgeving, zoals hoe iemand zich voelt, hoe iets smaakt of hoe iets is ingericht. Ook vertonen deze mensen een hogere emotionele reactiviteit. Als er iets emotioneel gebeurt, dan raakt het hen meer, zowel positief als negatief. Ze verwerken informatie veel dieper.’

Een persoonlijkheidskenmerk dus, maar wel eentje die veel in de belangstelling staat. ‘Ik denk dat er veel aandacht voor hoogsensitiviteit is, omdat veel mensen zich erin herkennen. We leven in een hectische maatschappij waarin we heel veel stimuli krijgen. Gevoelige mensen hebben meer kans om overprikkeld te raken.’ En dat is volgens de hoogleraar weer een risicofactor voor stress gerelateerde problemen, zoals burn-out, overspannenheid, angst en depressie.

Meer wetenschappelijk kennis over hoogsensitiviteit delen, helpt mensen volgens de hoogleraar om zichzelf en anderen beter te begrijpen. Vijf vragen en antwoorden over HSP.

Hoogsensitiviteit is geen stoornis, maar een persoonlijkheidskenmerk. Hoe zit dat?

‘Een belangrijk verschil is dat je van een stoornis vaak echt last hebt. Het belemmert je functioneren in het dagelijks leven. Hoogsensitiviteit hoeft je helemaal niet te belemmeren. Er zijn genoeg mensen die er prima mee kunnen omgaan en er ook voordeel van hebben. Het kan immers heel nuttig zijn als je dingen goed aanvoelt en je een beetje aanpast in een bepaalde situatie. In een beroep waarbij je iemand moet verzorgen is het heel handig wanneer je je goed kan inleven in een ander.

‘Het kan heel nuttig zijn als jij dingen goed aanvoelt en je een beetje aanpast in een bepaalde situatie’

‘Hoogsensitieve mensen zijn vaker creatief, empathisch en loyaal en mede daardoor heel goed functionerende mensen. Maar soms ervaren ze net even teveel prikkels en dan ontstaat er een grotere kans op stress. Vooral als ze niet van zichzelf weten dat ze hooggevoelig zijn en er dus weinig rekening mee houden. Het is heel nuttig om dit van jezelf te weten, want dan kun je je  omgeving en leven zodanig inrichten dat het prettig is voor jou.’

Hoe stel je vast of iemand hoogsensitief is?

‘Hoogsensitiviteit wordt vooral vastgesteld met behulp van vragenlijsten, over hoe iemand zich voelt in bepaalde situaties of ten opzichte van anderen, of hoe die reageert op verschillende prikkels. Wanneer je de punten optelt zie je dat sommige mensen extreem gevoelig zijn en andere juist minder. Veel mensen zitten natuurlijk een beetje in het midden. Er is geen strakke grens, het is een geleidelijke schaal. Maar als je bij de twintig a dertig procent van de hoogste scores zit, in de ene dan wel andere kant, kun je wel duidelijk vaststellen of iemand hoogsensitief is of juist het tegenovergestelde.

‘De uitkomsten van zelfrapportage zijn wel een wat grijs gebied. Je kan immers ook willen dat je hoogsensitief bent en dan vul je een vraag mogelijk dusdanig in dat het in die richting valt. Wat dat betreft hebben we nog niet een geheel objectieve test.

‘Bij jonge kinderen is het wel makkelijker te meten. Die laten minder sociaal gewenst gedrag zien en doen gewoon wat ze doen. Bij hooggevoelige kinderen zie je heel typische gedragingen. Zoals dat ze eerst de kat uit de boom kijken of zich verschuilen als er een onbekende de kamer binnenkomt. Ook zien we dat ze sneller gaan huilen als er iets onverwachts gebeurt.

‘Bij hooggevoelige kinderen zie je heel typische gedragingen’

‘Uit onderzoek blijkt dat het voor ongeveer 47 procent genetisch bepaald is of je HSP bent en het wordt voor 53 procent door de omgeving beïnvloed, Die percentages zijn vergelijkbaar met andere persoonlijkheidsfactoren. Je hebt er dus genetische aanleg voor, maar alles wat je meemaakt in je leven en hoe je opgroeit draagt er ook aan bij of je hooggevoelig je bent.’

Wat  adviseer je mensen aan die vermoeden dat ze hoogsensitief zijn?

‘Ik raad aan om er eerst meer over te lezen en informatie op te zoeken. Wat is hoogsensitiviteit eigenlijk? En herken ik mezelf hierin? Het is ook niet super belangrijk of je nou wel of niet ‘echt’ hoogsensitief bent. Als jij jezelf zo voelt of je loopt tegen beperkingen aan, dan is het prima om daar iets mee te doen en eventueel maatregelen te nemen zodat je er niet extreem veel last van hebt. Dat is goed voor de mensen zelf, maar uiteindelijk ook voor de maatschappij. Want rekening houden met je gevoeligheid door vaker rust te nemen en een stapje terug te doen, voorkomt je uitvalt of een burn-out ontwikkelt.

‘Ik denk dat ik zelf op bepaalde fronten ook tegen het (hoog)sensitieve aan zit. Heel soms zeggen mensen dat ik wat ‘gevoelig’ reageer. Maar het is zeker niet zo dat ik niks kan hebben en drukte ga ik bijvoorbeeld ook niet uit de weg. Ik ben namelijk ook ambitieus en dan hoort het erbij dat er soms veel dingen tegelijk gebeuren. Ik heb zo mijn eigen methodes om zoveel mogelijk aan te kunnen. Als het me toch wat teveel wordt, dan trek ik mijzelf even terug, of zoek ik naar dingen waar ik weer blij van word.’

Zie je hoogsensitiviteit terug in het brein?

‘We weten nog heel erg weinig over het hoogsensitieve brein. Er wordt van alles over geschreven op het internet, maar er is nog maar weinig onderzoek naar gedaan. De studies die er wel zijn laten bijvoorbeeld zien dat hoogsensitieve mensen – in vergelijking met niet HSP’ers – meer hersenactiviteit vertonen als ze een foto zien van iemand die dichtbij ze staat, dan wanneer ze een foto zien van iemand die ze niet kennen. Ze vertonen ook meer hersenactiviteit als ze een complexe taak moeten uitvoeren en ze reageren sterker op bijvoorbeeld een hand die hen aanraakt.

‘Neurowetenschappers zien dus vooral dat het brein van hoogsensitieve mensen actiever reageert op allerlei stimuli. Hun brein is vaak harder aan het werk en ze leggen mogelijk ook meer verbindingen tussen allerlei hersengebieden, waardoor ze beter begrijpen in wat voor situatie ze zich bevinden.’

Zijn er verschillen tussen mannen en vrouwen op dit gebied?

‘We denken dat de eigenschap geslachtsonafhankelijk is. Hoogevoeligheid heeft evolutionaire roots omdat het ook voordelen oplevert. Het wordt niet alleen bij mensen gezien, maar ook bij dieren. Het behoort tot de individuele verschillen die er altijd zijn in elke dierenpopulatie, inclusief de mens.

‘Door culturele factoren identificeren vrouwen zich er wel eerder mee, zij durven zich hierover sneller uit te spreken. Het is voor mannen toch minder geaccepteerd om gevoelig te zijn. Die moeten in onze cultuur gewoon stoer zijn en daardoor is het bij hen wat minder zichtbaar.’

Meer weten? Kom luisteren naar psycholoog Corina Greven en neurowetenschapper Judith Homberg bij Radboud Reflects op donderdag 16 april. Het videoverslag van deze avond is hier binnenkort te bekijken.