Hoogleraar mathematische fysica Klaas Landsman werkt een halfjaar aan de universiteit van Okinawa. In deze zesde aflevering van zijn korte serie denkt hij aan Newton en Lenin terwijl hij uitstaart over de Zuid-Chinese Zee.

Volgens de overlevering zei Isaac Newton kort voor zijn dood in 1727: ‘I do not know what I may appear to the world, but to myself I seem to have been only like a boy playing on the seashore, and diverting myself in now and then finding a smoother pebble or a prettier shell than ordinary, whilst the great ocean of truth lay all undiscovered before me.’ Aan deze prachtige woorden denk ik iedere keer als ik hier de Zuid-Chinese Zee zie, die vooral bij laaghangende bewolking de meest dramatische vergezichten biedt die ik ooit heb gezien. Een schilderij van Rothko is er niets bij.

Dit citaat gaat niet alleen door mijn hoofd als ik een oceaan zie, maar vrijwel altijd als ik besef dat we nog zoveel niet weten (en de laatste jaren: dat wat we wel weten simpelweg wordt ontkend als het politiek niet uitkomt). Al 40 jaar gaan Newtons woorden dan gepaard met een ander citaat, van de Pools-Britse filosoof Leszek Kolakowski: ‘Lenin’s genius was not that of foresight, but of concentrating at a given moment all the social energies that could be used to seize power, and subordinating all his efforts and those of his party to this one aim. Without Lenin’s firmness of purpose, it is unthinkable that the Bolsheviks could have succeeded.’

Wat hebben deze twee citaten met elkaar te maken en waarom ben ik er al decennia zo van onder de indruk, ondanks het feit dat Lenin een terreurstaat schiep waar we zelfs nu nog last van hebben en Newton zo ver boven ieder menselijk denkniveau stond dat zijn biograaf Richard Westfall concludeerde dat hij ‘wholly other’ was, ‘a man not finally reducible to the criteria by which we comprehend our fellow beings’?

Steeds heb ik wetenschap gezien als een antwoord op moord en doodslag, dat net als kunst laat zien dat de mensheid toch nog ergens goed voor is. Helaas zien we ook nu weer uitgerekend een ‘firmness of purpose’ die tot oorlog en vernietiging leidt. Dit gold ook voor het enige moment in de wetenschappelijke geschiedenis dat een dergelijke collectieve doelgerichtheid liet zien, namelijk de bouw van de atoombom in Los Alamos. Maar we zouden ons juist moeten inzetten om niet nog meer verwoesting te brengen maar de grote oceaan van de waarheid verder te ontdekken. Laten we onze krachten bundelen om de schoonheid van de kosmos te laten zien en zo de mensheid te overtuigen van de zegeningen van waarheid, natuurbehoud en vrede.