In het Donders Instituut hekelt ERC-voorzitter Maria Leptin Nederlandse bezuinigingsdrift: ‘Is dit werkelijk het signaal dat de Europese Unie wil afgeven?’
-
Maria Leptin. Foto: Dick van Aalst
Landen uit Centraal- en Oost-Europa winnen relatief weinig Europese onderzoeksbeurzen. Dat kan veranderen als ze zelf meer investeren in onderzoek, zegt ERC-voorzitter Maria Leptin in een interview met het Hoger Onderwijs Persbureau. Op bezoek in Nederland deed ze ook het Donders Instituut aan, waar ze zich uitsprak over de relatie tussen wetenschap en politiek.
Europa wil concurreren met landen als China en de Verenigde Staten. Onderzoek en innovatie spelen daarbij een belangrijke rol. Daarom kent de Europese onderzoeksraad (ERC) beurzen toe aan wetenschappers met goede ideeën.
Maar niet alle landen zijn even succesvol bij het aanvragen van deze beurzen. Nederland weet relatief veel geld binnen te harken, maar landen uit Centraal- en Oost-Europa hebben minder succes. Dat kan het draagvlak voor het Europese onderzoeksbeleid aantasten.
Volgens Maria Leptin, voorzitter van de ERC, ligt de oplossing bij de landen zelf. ‘Iedereen maakt evenveel kans op een beurs’, stelt ze. ‘Maar niet iedereen heeft dezelfde omgeving om goed onderzoek in te doen.’
Hoe zorg je ervoor dat deze achterblijvende landen meer beurzen winnen?
Leptin: ‘Landen die serieus investeren in wetenschap weten na verloop van tijd ook meer beurzen te bemachtigen. We doen bij de ERC ook veel om achterblijvende landen te helpen, bijvoorbeeld via mentorprogramma’s, maar we kunnen weinig bereiken zonder inzet van het land zelf.’
Maria Leptin in Nijmegen: ‘De relatie tussen wetenschap en politiek moet eerlijk zijn’
ERC-voorzitter Maria Leptin kwam afgelopen week niet alleen het International Institute of Social Studies in Den Haag om te praten over de toekomst van Europa, ze was een dag eerder ook op bezoek in het het Donders Instituut van de Radboud Universiteit. Tijdens de bijeenkomst, die kort werd onderbroken door pro-Palestinademonstranten, hield ze een toespraak waarin ze twijfel en onzekerheid (‘in het dagelijks leven beschouwd als zwaktes’) roemde als het fundament van de wetenschap – en waarin ze de democratische waarden van wetenschap benadrukte:
‘Wetenschap bestaat bij gratie van open debat en het delen van bewijs. Dat is een waardevolle houding voor een samenleving. Helaas staat die houding tegenwoordig onder druk. Expertise wordt steeds vaker weggezet als elitair. Bewijs wordt behandeld als slechts een mening. Tegelijkertijd wordt wetenschappers soms gevraagd om zich stelliger uit te spreken dan het beschikbare bewijs rechtvaardigt, omdat de politiek behoefte heeft aan eenduidige antwoorden – en dan het liefst vóór morgenochtend graag. De relatie tussen wetenschap en politiek moet eerlijk zijn. Wetenschappers moeten niet doen alsof zij overal verstand van hebben; politici moeten niet doen alsof bewijs er niet toe doet.’
Leptin sprak zich fel uit tegen de besparingen op het onderzoeksbudget dat EU ter beschikking stelt. ‘Het voorstel is al vier procent lager dan het voorstel van de Europese Commissie. En dát lag al onder het niveau dat het Europees Parlement en verschillende vertegenwoordigers uit onze gemeenschap bepleiten. Vier procent lijkt geen enorme verlaging, maar dit is nog maar het begin van de onderhandelingen. En verschillende landen – helaas ook Nederland – pleiten voor nóg grotere bezuinigingen. Is dit werkelijk het signaal dat de Europese Unie wil afgeven?’
Lopen we niet het risico dat landen als Nederland geld blijven binnenslepen, daardoor beter onderzoek kunnen doen, en zo bovenaan blijven?
‘Ja, natuurlijk. Het is een vicieuze cirkel. Onderzoekers gaan naar de meest interessante omgeving. En die wordt nóg interessanter als er meer geld naartoe gaat. Juist daarom is het belangrijk dat achterblijvende landen zelf een aantrekkelijke omgeving creëren. Niet elk land kan in alles excelleren. Landen kunnen het best gericht investeren in onderzoek waar ze al sterk in zijn.’
De competitie om Europese beurzen is groot. Zouden onderzoekers niet meer moeten samenwerken, in plaats van concurreren?
‘Dat doen ze al. Ik ben zelf een onderzoeker. Natuurlijk ben je aan het concurreren als je een probleem wilt oplossen. Wetenschap ís competitief. Maar onderzoekers werken ook intensief samen. We zijn een mondiale gemeenschap. We praten voortdurend met elkaar en als er kansen zijn om samen te werken doen we dat.’
Leptin deed als bioloog jarenlang onderzoek naar de manier waarop een embryo zijn vorm krijgt, onder meer door de fruitvlieg te bestuderen. Ze is sinds 2021 voorzitter van de Europese onderzoeksraad.
Onderzoekers steken veel moeite in hun aanvragen, terwijl ze weinig kans maken. Wordt er niet te veel tijd verspild?
‘Het schrijven van een onderzoeksvoorstel is geen verspilling van tijd. Dat zeg ik uit eigen ervaring, maar ook op basis van wat ik hoor van andere wetenschappers. Het dwingt je heel scherp na te denken over wat belangrijk is, wat minder belangrijk is en wat de beste manieren zijn om je doelen te bereiken. Het zorgt er daarnaast voor dat je met collega’s overlegt en samenwerkingen zoekt. Nadenken over je werk is nooit tijdsverspilling. Het is juist essentieel voor goede wetenschap.’
Toch probeert de ERC het aantal aanvragen in te dammen. Er lag een voorstel op tafel om afgewezen onderzoekers een jaar extra te laten wachten.
‘We moeten de regels aanscherpen omdat we simpelweg te veel aanvragen ontvangen. Onze panels kunnen ze niet allemaal verwerken. We hebben het voorstel toch teruggedraaid, na kritiek dat we niet genoeg vooraf hadden gewaarschuwd. Maar in de toekomst zullen we dergelijke beperkingen mogelijk wel invoeren. Leuk is het niet. Voor ons niet en voor de panels niet. Maar we moeten een oplossing vinden.’
Er zijn veel politici, ook in Nederland, die graag zien dat wetenschap bruikbare resultaten oplevert. Voelt de ERC die druk?
‘Als die druk er is, dan kies ik ervoor om er niet naar te luisteren. Maar natuurlijk moeten we ons wel verdedigen. Politieke druk uit zich ook in een budget dat niet genoeg meegroeit.’
Hoe verdedigt u het belang van fundamentele wetenschap?
‘Fundamentele wetenschap levert bruikbare resultaten, alleen weten we niet van tevoren wélk onderzoek precies nuttig zal blijken. Er is niet één briljant idee dat binnen een paar jaar al onze problemen oplost.’
‘Politici willen geld investeren in actuele problemen in de echte wereld. En dat is belangrijk. Dat moeten we ook doen. Maar de oplossingen voor die problemen in de wereld komen voort uit onderzoek dat tien of twintig jaar geleden is gedaan, toen niemand nog wist waar het goed voor zou zijn.’
Tekst: Naomi Bergshoeff (HOP)
