Hoogleraar Bestuurskunde Jan-Kees Helderman en universitair hoofddocent Besturen van veiligheid Matthijs Moorkamp hebben allebei ervaring in onderzoek doen met Defensie. ‘Je moet alleen bij ons aankloppen als je onafhankelijk, gedegen wetenschappelijk onderzoek wilt.’

Jan-Kees Helderman: ‘Bij bestuurskunde hebben we een grote track ‘besturen van veiligheid’ waar naast domeinen als politie, brandweer en crisisbeheersing ook Defensie aan bod komt. Daarnaast heb ik in de visitatiecommissie gezeten voor de bacheloropleiding Militaire Bedrijfswetenschappen van de Nederlandse Defensie Academie (NLDA). Dat was leerzaam en leuk. Overigens ben ik mijn carrière begonnen als ‘erkend gewetensbezwaarde’ ten opzichte van de militaire dienst. Achteraf bezien was dat een beslissing die ik nam in een extreem ontspannen tijd, een luxepositie.’

Matthijs Moorkamp: ‘Ik werk al sinds mijn achttiende samen met Defensie. Ik heb de officiersopleiding gedaan bij het Koninklijk Instituut voor de Marine. Daarna schreef ik een proefschrift bij de Nederlandse Defensie Academie (NLDA) en de TU Delft over de veiligheid van militairen op missie, zoals in Afghanistan, Irak en de MH17-repatriëringsmissie in Oekraïne.

Crisisbeheersing

‘Sindsdien doe ik onderzoek in het veiligheidsdomein, vaak met een militaire component’, gaat Moorkamp verder. ‘Bijvoorbeeld naar crisisbeheersing op Sint-Maarten, waar in 2017 een organisatie van allerlei samengestelde militaire eenheden naartoe was gestuurd. Of vuurwerkramponderzoek voor de Tweede Kamer, waar Defensie een rol had als adviseur op het gebied van de opslag van explosieven en vuurwerk.’

‘Ook ben ik senior research fellow bij de NLDA. Die is georganiseerd onder een onafhankelijke stichting om de wetenschappelijke onafhankelijkheid te waarborgen, die ik ontzettend belangrijk vind. Toegang tot kazernes, documenten en respondenten wordt wel aanmerkelijk makkelijker als je een pasje hebt dankzij die verbinding met de NLDA. Voor mij is Defensie een samenwerkingspartner, een studieobject, en soms een onderzoeksfinancierder.’

‘Veiligheid is een van de hoofdtaken van een overheid’

Helderman: ‘Samen begeleiden we een promovendus, een majoor van de mariniers, die onderzoek doet naar transformational leadership.’

Moorkamp: ‘Verder hebben we een postdoc op het gebied van ruimte(vaart) beleid. Defensie is daar een speler in. En een Marie Curie postdoc die onderzoek doet naar internationale militaire samenwerking tijdens vredesmissies.’

Helderman: ‘Wij doen onderzoek op het gebied van Defensie omdat die organisatie een belangrijk onderdeel is van ons overheidsapparaat. Bestuurskundigen bestuderen de overheid, het openbaar bestuur, en de democratische rechtsstaat. Als Defensie een bestuurskundige vraag heeft, is dat een legitiem verzoek om te onderzoeken. Het kan beide kanten op: Defensie komt met vragen, of wij als wetenschappers formuleren zelf een vraag.’

Moorkamp: ‘Bestuurskundige vragen kunnen bijvoorbeeld gaan over: hoe gaat het er binnen die organisatie aan toe en hoe Defensie zich verhoudt tot andere ministeries in een interdepartementaal speelveld. Hoe ziet zo’n speelveld eruit? Wat zijn de consequenties voor beleid, wetgeving en praktijk?’

Helderman: ‘Defensie is in vredestijd een enorme bureaucratische organisatie met tachtigduizend mensen. Op missie moeten militairen veel flexibeler en pragmatischer werken dan in zo’n bureaucratie. Hoe die samenwerking eruitziet, ook dat is een typisch bestuurskundige vraag.’

Geweldsmonopolie

Moorkamp: ‘Defensie is een bijzondere organisatie, het is naast de politie de enige organisatie in Nederland die het geweldsmonopolie uitoefent. Dat is een bijzondere bestuurskundige context.’

Helderman: ‘Veiligheid is een van de hoofdtaken van een overheid. Het hebben van een geweldsmonopolie is een fundament van een democratische rechtsstaat. Dus we kunnen het ons niet veroorloven om daar géén onderzoek naar te doen. Het is onze morele verantwoordelijkheid. Ook om open te staan voor vragen vanuit Defensie.’

Moorkamp: ‘We hebben een organisatie die jongens en meiden van 18 tot 22 jaar naar gevaarlijke gebieden stuurt. Daarom is het noodzakelijk om daar onderzoek naar te doen en ervoor te zorgen dat we dat op een manier doen die voor die mensen niet nog meer gevaar oplevert. Voor mij staat één ding wel altijd als een paal boven water: als wetenschapper ben ik onafhankelijk. Daar doe ik geen concessies aan.’

‘Ik werk al sinds mijn achttiende samen met defensie’

Helderman: ‘Overheden hebben de neiging om zich met uitkomsten van onderzoek te bemoeien, omdat ze in een spagaat zitten tussen politieke verantwoording en bestuurlijke uitvoering. Die druk komt heel veel voor. Als bestuurskundige moet je die grens duidelijk hebben en je mannetje staan.’

Moorkamp: ‘Ik ben als wetenschapper altijd kritisch constructief ten opzichte van de organisaties waarnaar ik onderzoek doe. Maar mijn taak is een andere dan die van een consultant. In de contracten die we aan de Radboud Universiteit hebben gemaakt samen met Defensie, is het bijvoorbeeld belangrijk dat wetenschappelijke publicaties altijd openbaar zijn. Wat we merken is dat Defensie, maar ook andere ministeries, gewend zijn om met andere contractvormen te werken.’

Helderman: ‘Als je vooraf al weet welke uitkomst je wilt hebben, of alles op alles zet om een bepaalde uitkomst te krijgen, moet je niet bij ons zijn. Je moet alleen bij ons aankloppen als je onafhankelijk, gedegen wetenschappelijk onderzoek wilt.’