Op zoek naar de basisbeursmiljoenen, verstopt tussen belofte en praktijk

29 jan 2021

Wat is er terechtgekomen van de beloftes rond de afschaffing van de basisbeurs? In een serie onderzoeksverhalen zoekt Vox het, samen met andere hogeronderwijsmedia, uit.

Het ziet er in theorie best florissant uit in 2015. In ruil voor een uitgeholde basisbeurs komt er een ‘sociaal’ leenstelsel. Studenten kunnen naar behoefte geld lenen, en betalen dat later naar draagkracht terug. Er komt een berg geld vrij voor beter onderwijs, en studenten kunnen meepraten hoe dat onderwijs eruit gaat zien. Wie kan daar nou tegen zijn?

De werkelijkheid anno 2021 is grimmiger. Het sociale aspect van het leenstelsel is naar de achtergrond verdrongen door het grote aantal jonge mensen dat op jonge leeftijd een fikse schuld heeft opgebouwd. Het onderzoek dat Vox en andere media bij universiteiten en hogescholen het afgelopen jaar hebben uitgevoerd naar de zogeheten voorinvesteringen en kwaliteitsplannen – zeg maar hoe het geld van de afgeschafte basisbeurs is besteed – heeft een paar dingen duidelijk gemaakt.

Problematisch

Of – en hoe – de kwaliteit van het hoger onderwijs is verbeterd in de afgelopen zes jaar valt niet te achterhalen. Of studenten daarover serieus hebben kunnen meepraten zoals beloofd: wij concluderen van niet. Ronduit problematisch is dat de verantwoording over de besteding van het geld en de controle daarop te wensen overlaat.

Studenten hebben een deel van hun inkomen ingeleverd

Is dat erg? Dat is het, zeker als je bedenkt dat studenten een deel van hun inkomen hebben ingeleverd en daar beter onderwijs voor terug mochten verwachten. Sommige politici en bestuurders van de onderwijsinstellingen zullen daar tegenin brengen dat zo’n voorstelling van zaken geen rekening houdt met wetten, praktische bezwaren en onvoorspelbare ontwikkelingen.

Wij willen daar best aan toevoegen dat ons onderzoek ons in contact heeft gebracht met een lange reeks van mensen die met hart en ziel knokken voor beter onderwijs voor iedereen. En dat uit niets is gebleken dat er grote sommen geld op frauduleuze wijze in de verkeerde zakken zijn verdwenen.

Botte bezuiniging

Maar op dat pad van goede bedoelingen, dromen en idealen kon geen bijna enkele voorbijganger deze heldere vraag voor de volle 100 procent en in begrijpelijke taal beantwoorden: waar is dat geld precies aan uitgegeven en hoe is daarmee de kwaliteit van het onderwijs verbeterd zoals was beloofd? Ons lijkt daarmee het afschaffen van de basisbeurs in 2014 achteraf toch een botte bezuiniging te zijn waar vooral jongeren uiteindelijk de dupe van zijn geworden.

Met hulp van redacties op hogescholen en universiteiten in het hele land heeft ons onderzoeksteam onder meer in de jaarrekeningen van 2015 tot en met 2019 van 25 instellingen (13 universiteiten en de 12 grootste hogescholen) gezocht naar de verantwoording die is afgelegd over de voorinvesteringen en de besteding van de basisbeursmiljoenen.

We hebben dataonderzoek gedaan naar de ontwikkeling van studenten- en docentenaantallen, en de financiële positie van instellingen in kaart gebracht. De voorinvesteringen en kwaliteitsplannen en de controle daarop door Algemene Rekenkamer en NVAO hebben we waar mogelijk bestudeerd, en er is een reeks interviews en achtergrondgesprekken gevoerd met betrokken bestuurders, onderzoekers, studenten en politici.

Verantwoorden

Veel universiteiten en hogescholen zijn het zat om voortdurend via een ingewikkelde en met regels omgeven systematiek verantwoording af te leggen aan de overheid – en daarmee het publiek. Zij kunnen over hun uitgaven naar eer en geweten zelf besluiten nemen, is de gedachte. Wij juichen dat idee toe, maar het kleine aantal dat het ook allemaal haarfijn weet uit te leggen en publiek te verantwoorden, geeft ons te denken.

Ons is ook enkele keren voorgelegd waarom je in deze moeilijke tijden, midden in een coronapandemie, kritisch bent over een paar honderd miljoen. Nou ja, simpel: dat waren we zonder corona ook geweest. En honderden miljoenen euro publiek geld is nogmaals heel erg veel, en dat is weggehaald bij studenten. Die uiteindelijk tien- tot veertienduizend euro meer aan hun hele studie kwijt zijn dan voorheen.

De komende weken kunnen jullie op deze plek lezen wat onze zoektocht heeft opgeleverd. We zetten eerst de feiten op een rij, en reconstrueren dan hoe de basisbeurs – uitgekleed en roemloos – ten onder ging in 2015. Vervolgens laten we zien hoe het in het hele land is gesteld met de uitvoering van de eerder genoemde voorinvesteringen en kwaliteitsplannen.

Ook als het gaat om medezeggenschap van studenten zetten we de beloftes en de praktijk naast elkaar. Een van de deskundigen die wij hierover spraken verwoordde het zo: ‘Dat iemand zegt een goed gesprek te hebben gehad, betekent nog niet dat het ook echt goed is gegaan.’ Bij deskundigen gingen we via een debat te rade over de vraag of de politiek wel kón beloven dat studenten in ruil voor hun basisbeurs kwaliteitsverbetering van het onderwijs zouden krijgen.

Flinke consequenties

We hebben dit onderzoek, financieel (en moreel) ondersteund door het Stimuleringsfonds voor de Journalistiek, in een vroeg stadium ‘Achter de academische feiten’ genoemd. Of we die een tikkeltje bombastische werktitel volledig hebben waargemaakt, laten we aan anderen. Duidelijk is dat er tussen (politieke) beloftes en de praktische werkelijkheid grote gaten blijken te zitten, en dat dit flinke consequenties heeft voor een behoorlijk grote groep jonge mensen in Nederland.

De serie verhalen sluiten we een paar dagen voor de geplande Tweede Kamerverkiezingen op 17 maart af. Dat komt goed uit: de komende tijd volgt een nieuwe periode van beloftes, schitterende vergezichten en indrukwekkende idealen. Ook aan studenten zal weer van alles worden beloofd, de eerste partijen hebben al gepleit voor terugkeer van de basisbeurs in één of andere vorm. Interessante vraag is dan opnieuw of al die beloftes in de praktijk worden waargemaakt.

Dit artikel is geschreven door Altan Erdogan van Folia

Leuk dat je Vox leest! Wil je op de hoogte blijven van al het universiteitsnieuws?

Bedankt voor het toevoegen van de vox-app!

1 reactie

  1. Oud-medezeggenschapper schreef op 29 januari 2021 om 19:44

    Als student die wel eens in de medezeggenschap heeft gezeten merk ik hoe moeilijk dit dossier is. Er is inderdaad nul zicht op waar dat geld nu eigenlijk heen is gegaan. Geen evaluatie.

    En ondertussen willen de bestuurders het geld maar gewoon uitgeven aan dingen die zij graag willen. Excuses als “hoewel we dit vroeger uit ‘eigen’ geld betaalden, moet het nu hieruit want anders gaat het verdwijnen, en dan gaat de kwaliteit achteruit” of “jullie voorgangers hebben er nu al mee ingestemd dat dit jaarlijks gebeurt en we gaan niet elk jaar schipperen” of “jullie komen nu veeeel te laat met deze kritieken. Nu kan je het echt niet meer maken om niet in te stemmen” of “het geld komt anders niet op” of etc. etc.

    Het is ons nooit makkelijk gemaakt. De onderwijsinstellingen waarschijnlijk ook niet, wat ik begreep. Het meest boos was ik nog toen de minister zei dat studenten die het niet eens waren met hoe het geld was uitgegeven maar verhaal moesten gaan halen bij de medezeggenschap. Alsof zij de medezeggenschap niet heeft opgelegd met een onmogelijke taak; het snappen van een ongelooflijk complex dossier waar miljoenen in omgaan en dan ondertussen maar niet onderuit gewalsd worden door je bestuur. Dat uurtje cursus wat de medezeggenschap krijgt per jaar is niet tegen het dossier opgewassen. Lekker makkelijk, de medezeggenschap de schuld geven.

    Wat mij betreft inderdaad een gefaald experiment, waar studenten nu de kosten van dragen.

Geef een reactie

Vox Magazine

Het onafhankelijke magazine van de Radboud Universiteit

lees de laatste Vox online!

Vox Update

Een directe, dagelijkse of wekelijkse update met onze artikelen in je mailbox!

Wekelijks
Nederlands
Verzonden!