Artsen worden steeds vaker slachtoffer van deepfakevideo’s waarin nepinformatie wordt verspreid. Zo ook gynaecoloog Annemiek Nap van het Radboudumc. Het universitaire ziekenhuis is een bewustwordingscampagne gestart. ‘Iemand kan gewoon je stem, gezicht en lijf gebruiken.’

Te veel industriële plantaardige oliën binnengekregen? ‘Neem deze voedingssupplementen als u uw hormonen weer in balans wil brengen, uw lever wil zuiveren en ook uw hersenen en hart.’ Dat zegt gynaecoloog en afdelingshoofd van het Radboudumc Annemiek Nap in een video die op TikTok rondgaat.

Eén probleem: de video is niet echt.

Of althans, het is wel degelijk een video van Nap. Maar de hoogleraar heeft in het echt nog nooit van de betreffende supplementen gehoord en haar specialisme is voortplantingsgeneeskunde – dus niet het “zuiveren van de lever, hersenen en het hart”. Het gaat hier om een deepfakevideo.

‘Totaal verbijsterd’

Een oude, echte opname van Nap is gebruikt voor een zeer discutabel en vooral misleidend reclamefilmpje van bepaalde voedingssupplementen. De originele video ging over fertiliteitszorg in coronatijd, niet over het zuiveren van het lichaam van olie. De beelden zijn echter met AI dusdanig bewerkt dat het net lijkt alsof de hoogleraar daadwerkelijk de aanbevelingen doet.

‘Als arts werk je zorgvuldig aan je reputatie: alles wat wij in de media zeggen stemmen we af en is in het belang van patiënten’

‘Ik was echt totaal verbijsterd’, blikt Nap terug op het moment dat ze de video voor het eerst kreeg doorgestuurd. ‘Het lijkt namelijk best echt. In de video beweegt mijn mond tijdens het praten niet synchroon met wat ik zeg. Maar als dat je niet opvalt, zou je kunnen denken dat ik dit daadwerkelijk ben.’

‘Tegelijkertijd voelde ik ook een woede’, gaat ze verder. ‘Machteloosheid. Iemand kan dus gewoon jouw stem, gezicht en lijf gebruiken voor zoiets als dit. Als arts werk je zorgvuldig aan je reputatie: alles wat wij in de media zeggen stemmen we af en is in het belang van patiënten.’

Het Radboudumc werd in het geval van deze video getipt, vertelt Charlotte Seinen van het social mediateam. Het bestrijden ervan is lastig. ‘We hebben contact opgenomen met het account dat de video had gedeeld. Die gaven aan de beelden te verwijderen. Maar enige tijd later stond de video toch weer online en hadden ze ons geblokkeerd. Met mijn eigen account zag ik in de reacties onder de video dat veel mensen in de video trapten. Het is dus bewuste misleiding.’

‘Het kan, afhankelijk van de inhoud, gevaarlijk zijn, bijvoorbeeld wanneer onjuiste medische informatie wordt verspreid’

‘Naast dat het vervelend is voor de collega kan het, afhankelijk van de inhoud, ook nog eens gevaarlijk zijn, bijvoorbeeld wanneer onjuiste medische informatie wordt verspreid’, vult woordvoerder Margie Alders aan. ‘Gelukkig was dit voor ons pas de eerste keer dat een collega te maken kreeg met een deepfakevideo.’ Maar artsen krijgen vaker te maken met dat hun naam of beeltenis wordt misbruikt. ‘In het verleden zijn beelden van een andere collega onheus gebruikt in een filmpje.’

Ook de juridische afdeling heeft naar de casus gekeken. ‘Het blijkt echter lastig te zijn om video’s van platforms af te krijgen’, laat Alders weten. ‘Het vraagt om een bredere aanpak. We zijn nu in UMCNL-verband (alle universitair medische centra van Nederland, red.) aan het kijken of we hier gezamenlijk in op kunnen trekken.’

Bewustwordingscampagne

Om dit soort nepinformatie tegen te gaan is het ziekenhuis gestart met een bewustwordingscampagne. Alders: ‘Enerzijds om aan collega’s te laten weten dat ze er niet alleen voor staan, dat we hen steunen. Anderzijds ook om de buitenwereld bewust te maken dat ze niet zomaar alles moeten geloven wat ze zien.’

Nap heeft, in samenspraak met het ziekenhuis, op de deepfake gereageerd met een video waarin ze aangeeft dat de aanbeveling niet echt uit haar mond is gekomen. Dat is gedeeld op de officiële social media accounts van het Radboudumc. ‘Ik ben blij dat het intern zo goed is opgepakt’, zegt ze. ‘Dat we hier als ziekenhuis iets tegenover zetten.’

‘Eigenlijk zouden we willen dat mensen alles dat niet van onze eigen kanalen komt checken, voordat ze het vertrouwen’

Bij de campagne hoort ook een website. Waarop mensen kunnen lezen hoe ze deepfakes kunnen herkennen. Let bijvoorbeeld op onnatuurlijke bewegingen, de scherpte van de achtergrond en de bron. Ook staat er duidelijk dat medewerkers van het Radboudumc niet zomaar producten aanbevelen op social media. En is er een formulier waar mensen de communicatieafdeling over vergelijkbare video’s kunnen tippen.

‘Eigenlijk zouden we willen dat mensen alles dat niet van onze eigen kanalen komt checken, voordat ze het vertrouwen’, concludeert Seinen. ‘Als mensen een video zien en twijfelen aan de echtheid, roepen we ze op het te melden via het formulier op onze website. Zo kunnen wij desinformatie tegengaan.’