Straffen bij wetenschapsfraude zijn niet eerlijk, volgens nieuw proefschrift

16 nov 2026

Jonge onderzoekers worden bij wetenschapsfraude vaker en zwaarder gestraft dan hoogleraren, stelt promovendus Judith Zweistra-Immink van de Universiteit Groningen. En het ergste wetenschappelijke wangedrag komt niet boven.

Geplagieerd in je onderzoek? Dan kun je beter hoogleraar zijn dan promovendus. Die eerste komt er namelijk vaak beter vanaf, constateert Judith Zweistra-Immink in haar proefschrift, dat ze 23 november verdedigt in Groningen.

Meer dan de helft van de betrapte plagiërende promovendi mocht geen doctor meer worden, turfde de juriste toen ze integriteitscasussen doorspitte. Senior onderzoekers daarentegen werden bij plagiaat maar in ongeveer een derde van de gevallen in arbeidsrechtelijke zin gestraft.

Judith Zweistra-Immink. Foto: Ebru Kesler

En die straf was dan óók nog eens milder – denk aan een formele berisping of waarschuwing. Een hoogleraar krijgt zo in feite een tweede kans, aldus Zweistra-Immink, terwijl de wetenschappelijke carrière van een promovendus in de knop gebroken is. Zonder promotie immers geen academische vervolgbaan. ‘Onrechtvaardig’, noemt ze dit aan de telefoon.

Dit soort verschillen in sancties is één van de zwaktes die Zweistra-Immink vaststelde in haar onderzoek naar wetenschappelijke integriteitsprocedures. ‘Hoe eerlijk is het systeem? En hoe legitiem? Die vragen heb ik proberen te beantwoorden.’ Haar conclusie: er is werk aan de winkel.

Zweistra-Immink was zeven jaar lang secretaris van het Landelijk Orgaan Wetenschappelijke Integriteit (LOWI). Dat behandelt integriteitszaken ‘in hoger beroep’. Klagers of beklaagden kunnen het LOWI om een second opinion vragen als ze ontevreden zijn over het oordeel van de commissie wetenschappelijke integriteit (CWI) van hun instelling.

De CWI is het eerste loket waar mensen kunnen aankloppen met een klacht. Die klacht kan over plagiaat gaan, maar ook over bijvoorbeeld datamanipulatie of ander niet-integer wetenschappelijk gedrag.

U noemt de strafverschillen onrechtvaardig.

‘Ja. Jonge wetenschappers lijken in ieder geval bij plagiaat zwaarder te worden gestraft dan senior wetenschappers. Je zou het juist andersom verwachten, omdat die laatsten het klappen van de zweep behoren te kennen. De dossierstukken heb ik niet ingezien, dus of de zaken qua ernst vergelijkbaar waren, weet ik niet. Maar de kwalificatie plagiaat geeft op zichzelf al aan dat het heel serieus is.’

U zag maar weinig zaken over de ernstigste integriteitsschendingen. In tien jaar tijd werd maar één klacht gegrond verklaard over verzonnen data en slechts vijf over manipulatie van data.

‘Ik zag inderdaad relatief veel ‘bagatelzaken’, dat herken ik ook uit mijn tijd bij het LOWI. Over de auteursvolgorde bij een wetenschappelijke publicatie bijvoorbeeld, of over een verkeerde titel op het voorblad van een proefschrift. Het is vreemd dat er weinig klachten over echt ernstige kwesties binnenkomen. Uit eerder onderzoek weten we namelijk dat er wel degelijk zulke integriteitsschendingen zijn.’

Waar ligt dat aan?

‘Een belangrijke reden is volgens mij dat universiteitsbesturen uiteindelijk het laatste woord hebben. Zowel de CWI’s als het LOWI geven alleen maar een advies: is de klacht gegrond of niet? De besturen vellen het eindoordeel en leggen eventueel maatregelen op. Ik kan het niet helemaal hardmaken, maar je kunt je voorstellen dat dit drempelverhogend werkt voor mensen om een klacht in te dienen. Besturen hebben immers zo’n beetje alles in de hand.’

Wat ook een drempel opwerpt, is dat klager en beklaagde elkaar soms goed kennen, voegt Zweistra-Immink eraan toe. Ook dat maakt een integriteitsprocedure lastig. ‘Het is best heftig om bijvoorbeeld als jonge onderzoeker opeens tegenover je hoogleraar te staan. Met diegene heb je misschien al jaren een band.’

Een recent voorbeeld is de majoranazaak aan de TU Delft, rond 2021. Die ging over twee Nature-artikelen waarin resultaten van natuurkundige experimenten te mooi werden voorgesteld. De artikelen leken een doorbraak voor de ontwikkeling van een quantumcomputer en daar waren miljoenen euro’s mee gemoeid. Oud-medewerkers van de betrokken hoogleraar ontdekten de fouten, maar wilden liever geen klager zijn. Vervolgens nam het universiteitsbestuur die rol op zich.

In deze zaak kreeg de hoogleraar uiteindelijk een lichter oordeel dan de betrokken jonge onderzoeker, een postdoc. Bij het tweede Nature-artikel vond de CWI dat beide onderzoekers zich schuldig hadden gemaakt aan ‘bedenkelijk gedrag’, maar het Delftse universiteitsbestuur nam dat advies daarna niet over. Alleen de postdoc kreeg een tik op de vingers.

Waarom nemen besturen een advies niet altijd over?

‘De meeste adviezen worden gewoon gevolgd, maar dat gebeurt inderdaad niet altijd. Om goede of oneigenlijke redenen. Universiteitsbesturen kunnen bijvoorbeeld ook de reputatie van de instelling laten meespelen.’

Wat is hiertegen te doen?

‘Ik denk dat mensen fraudevermoedens eerder melden als de onafhankelijkheid van de procedure verbetert. Dat kan bijvoorbeeld door de adviezen van het LOWI en de CWI’s bindend te maken. Je zou daarnaast met regionale integriteitscommissies kunnen gaan werken, in plaats van dat elke instelling zijn eigen CWI heeft. Dan staan commissies verder af van de betrokken instelling en komt er bovendien meer harmonisatie in de procedures. Er zijn in Nederland nu ruim veertig lokale regelingen.’

‘Een institutionele klager zou ook zelf zaken kunnen aanbrengen en een agenderende functie kunnen vervullen’

‘Een ander idee is om een zogeheten institutionele klager in te stellen, die meldingen zeeft en beslist welke onderzocht moeten gaan worden. Dat ‘zeven’ kan klagers en beklaagden een lange, onnodige procedure schelen. Bijvoorbeeld als het feitelijk niet om een integriteitsklacht gaat, maar om een verschil van mening in een wetenschappelijk debat. Zo’n institutionele klager zou ook zelf zaken kunnen aanbrengen en een agenderende functie kunnen vervullen.’

Een beetje zoals in strafzaken? Daar fungeert het openbaar ministerie als aanklager, niet degene die aangifte doet.

‘Zo zou je het kunnen zien, ja. Al wil ik liever wegblijven van strafrechtvergelijkingen. Uiteindelijk is de integriteitsprocedure in de wetenschap eerder een vorm van tuchtrecht.’

En na afloop van zo’n zaak?

‘Dan zou het helpen als de maatregelen bij bepaalde vergrijpen bij voorbaat duidelijk zijn. Bijvoorbeeld dat iemand na een overtreding een poosje geen promovendi meer mag begeleiden. Of een berisping krijgt in het personeelsdossier. Nu staat er meestal niets over op papier, waardoor de strafbepaling een black box is.’

Integriteitsrapporten zijn anoniem. Moet die anonimiteit eraf?

‘Ik denk dat dat goed zou zijn, bij geconstateerde schendingen van de wetenschappelijke integriteit tenminste. Je wilt dat ernstige overtredingen bekend worden, in ieder geval binnen de academische wereld.’

Dat zou misschien voorkomen dat mensen van plek naar plek kunnen hoppen zonder dat iemand weet wat ze hebben gedaan, zoals in het recente geval van een Nijmeegse oud-hoofddocent.

‘Bijvoorbeeld. Het zou ook goed zijn als universiteiten in zo’n geval de doctorstitel konden intrekken. Die titel fungeert wereldwijd als toegangsbewijs voor een academische carrière. Daarvoor is een wetswijziging nodig, want intrekken kan momenteel alleen als iemand gefraudeerd heeft in zijn of haar proefschrift.’

Moeten we niet afstappen van zelfregulering en een externe waakhond instellen, bijvoorbeeld vanuit het ministerie?

‘Nee, dat lijkt me een slechte zaak, vooral met het oog op de academische vrijheid. Die kan onder druk komen te staan als de overheid over integriteitszaken beslist. Zelfregulering is juist een groot goed. Daarom is het nodig dat instellingen een professionaliseringsslag maken op dit vlak. Er is nu veel aandacht voor werkcultuur en preventie, maar minder voor de afwikkeling van integriteitszaken. Terwijl dat juist is wat het publiek ziet.’

Tekst: Stan van Pelt (HOP).

Leuk dat je Vox leest! Wil je op de hoogte blijven van al het universiteitsnieuws?

Bedankt voor het toevoegen van de vox-app!

Geef een reactie

Vox Magazine

Het onafhankelijke magazine van de Radboud Universiteit

lees de laatste Vox online!

Vox Update

Een directe, dagelijkse of wekelijkse update met onze artikelen in je mailbox!

Wekelijks
Nederlands
Verzonden!