Een opiatencrisis zoals in de Verenigde Staten kennen we niet in Nederland. Toch zijn ook hier mensen verslaafd aan pijnstillende medicatie. Promovenda Hannah Ellerbroek onderzocht hoe deze groep patiënten het best behandeld kan worden.

Vaak begint het met een operatie, aan de knie of schouder, waarna de patiënt een lage dosering van een morfineachtige pijnstiller krijgt voorgeschreven – oxycodon, fentanyl, tramadol of morfine. Maar de pijn blijft en de dosering wordt naarmate de jaren voorbijgaan opgehoogd om hetzelfde effect te behouden.

‘Na verloop van tijd wordt het steeds moeilijker om te stoppen’, vertelt promovenda Hannah Ellerbroek (33) die bij het Radboudumc promoveerde op onderzoek naar behandelmethodes bij verslaving aan pijnstillers. Haar onderzoek maakt deel uit van het TAPTOE-project – Tackling And Preventing The Opioid Epidemic. Daarin werken universiteiten, zorginstellingen en beleidsmakers samen om te kijken hoe in Nederland een mogelijk opiatenprobleem kan worden voorkomen.

Tot een paar jaar geleden werden in Nederland steeds meer opiaten voorgeschreven.

‘TAPTOE werd onder andere opgericht omdat men zag dat het gebruik van pijnstillers ontplofte in Amerika. Door intensieve marketing van vooral oxycodon. Door die opiatenlobby zijn er heel veel opiaten voorgeschreven en veel mensen kregen daar problemen mee. Mensen gingen illegale middelen gebruiken als de arts stopte met voorschrijven.’

Opiaten zijn sterke pijnstillers, die vanwege de grote kans op verslaving vaak alleen korte tijd worden voorgeschreven. De illegale drugs heroïne behoort bijvoorbeeld tot de opiaten. Per jaar gebruikt ongeveer één miljoen Nederlanders dit type pijnstillers, vertelt Ellerbroek. ‘Een heel groot deel krijgt het kort voorgeschreven, bijvoorbeeld na een operatie. Eén op de drie patiënten krijgt het langer dan drie maanden voorgeschreven en daarvan ontwikkelt ongeveer tien procent een verslaving’, aldus de promovenda. ‘Ongeveer evenveel mannen als vrouwen.’

Omdat men de laatste jaren voorzichtiger is geworden om dit soort medicatie voor te schrijven verwacht Ellerbroek dat het aantal mensen dat een lichamelijke afhankelijkheid ontwikkelt zal afnemen.

Lichamelijke afhankelijkheid

Tot een paar jaar geleden werden in Nederland wel steeds meer opiaten voorgeschreven. ‘Veel mensen die ik sprak voor mijn onderzoek slikken al meer dan tien jaar pijnstillers. Vlak na de aanvankelijke operatie kregen ze circa twintig à dertig milligram van zo’n oxicodon voorgeschreven, maar ondertussen slikken ze vaak al zeven keer zoveel. Je hebt na verloop van tijd steeds meer nodig voor hetzelfde effect.’

De pijnstillers worden voorgeschreven om aanhoudende pijn te verzachten, maar wanneer slaat dat om in een verslaving? ‘We noemen het een verslaving als je aan de kenmerken van een verslaving voldoet, zoals lichamelijke afhankelijkheid: je krijgt last van zweten en griepachtige verschijnselen als je het te laat neemt of niet neemt. Of dat je er veel mee bezig bent gedurende de dag, bijvoorbeeld met de vraag wanneer je de volgende dosis mag nemen, waardoor het veel invloed heeft op je dagelijkse leven.’

Omdat de afhankelijkheid van de medicatie hen erg bezighoudt kampen velen met stemmings- en angstklachten, depressie en stress, vertelt Ellerbroek. ‘We zagen ook dat de meeste van deze patiënten afgekeurd zijn en niet meer werken door de pijnklachten.’ Andersom kan al bestaande psychische problematiek ervoor zorgen dat mensen eerder afhankelijk worden van pijnmedicatie.

‘Mensen die het gebruik van pijnstillers afbouwen, hebben soms juist minder pijn na verloop van tijd’

Ondanks het gebruik van de pijnstillers hebben veel patiënten toch nog opvallend hoge pijnklachten, ontdekte de promovenda. ‘We vroegen mensen om aan te geven hoeveel pijn ze hadden op een schaal van nul tot tien, gemiddeld gaven ze een 5,5. Aanvankelijk deed de medicatie waarvoor het bedoeld was, maar na al die jaren gaf het ze niet meer veel pijnstilling.’

Een vervelend bijeffect van het veelvuldige gebruik van pijnstillers is dat de pijn soms juist erger wordt naarmate een patiënt langere tijd medicatie gebruikt. ‘Door die opiaten kunnen je receptoren hypergevoelig voor pijn worden. Je lichaam en je zenuwstelsel raken dan van slag. Mensen die het gebruik van pijnstillers afbouwen, hebben soms juist minder pijn na verloop van tijd.‘

Ontwenningsverschijnselen

Angst voor ontwenningsverschijnselen en angst voor terugkeer van (meer) pijn zorgen ervoor dat mensen niet met de medicatie durven stoppen. Soms nemen ze die stap toch wanneer een nieuwe (huis)arts constateert dat een patiënt wel erg veel en lang aan de pijnmedicatie zit, met alle gevolgen van dien. Of als iemand deelneemt aan een programma dat zich richt op het leren omgaan met pijn en duidelijk wordt dat een deel van de pijn mogelijk juist veroorzaakt wordt door het nemen van jarenlange pijnmedicatie.

Amerikaanse taferelen verwacht Ellerbroek overigens niet in Nederland. ‘In de VS schrijven ze veel sneller opiaten voor dan hier. Het is daar minder geaccepteerd dat pijn een beetje onderdeel is van het leven. Zo is het niet ongebruikelijk om iemands verstandskies te trekken onder volledige narcose, terwijl je hier alleen lokale verdoving krijgt. En daarnaast hebben wij over het algemeen veel betere en toegankelijkere zorg, waardoor mensen eerder geholpen worden.’