Wie als familieonderzoeker in de archieven van vlak na de oorlog wil duiken, doet er goed aan zich voor te bereiden. Historica Jan Julia Zurné bestudeerde duizend processen-verbaal en verhoorverslagen. De documenten geven buiten hun context een verkeerd beeld van 'collaborateurs', is haar conclusie.

Stel, je duikt in het oorlogsverleden van je opa en stuit op een onaangename verrassing: grootvader was een collaborateur. In het verslag van zijn verhoor dat je hebt aangetroffen in het archief, lees je over het verraad dat hij pleegde. Je schrikt. Wat wás dit voor man?

Geen context

Historica Jan Julia Zurné wil familieonderzoekers waarschuwen voor al te stellige conclusies. In het Centraal Archief Bijzondere Rechtspleging (CABR), de plek waar verslagen en processen-verbaal worden bewaard, liggen alleen de kale rapporten. Een context ontbreekt.

‘De vragen die tijdens zo’n verhoor zijn gesteld, staan er niet bij’, aldus de universitair docent. ‘En ook niet hoe de vragen precies werden geformuleerd en of ze bijvoorbeeld sturend waren. Als lezer heb je helemaal geen beeld van wie de verhoorders waren.’

Lees je alleen het verslag – zoals speurneuzen in archieven doen – dan zou je zomaar een verkeerd beeld kunnen krijgen van een ‘foute’ grootvader. Alsof die spontaan al zijn ‘verraderlijke’ daden opdiste. En daarbij in wel heel formele termen vertelt dat hij, ondanks het radioverbod, bijvoorbeeld een radiotoestel in huis had, maar niet vermeldt waarom hij lid was van de NSB en of hij echt in het nationaalsocialisme geloofde.

‘Je weet niet onder wat voor omstandigheden zo’n verhoor heeft plaatsgevonden, en je leert de verdachte door zo’n verslag nauwelijks kennen.’

Twee acteurs

Om haar ‘waarschuwing’ kracht bij te zetten, maakte Zurné samen met een bevriende filmmaker een video die vanaf deze week te zien is op de site van het Koninklijk Nederlands Historisch Genootschap, in een gids met tips voor mensen die het Centraal Archief Bijzondere Rechtspleging raadplegen.

Zelf analyseerde ze meer dan duizend verhoren om een beeld te krijgen van die gesprekken. Hoeveel mensen erbij aanwezig waren, wie het woord voerde. ‘De meeste verhoren werden afgenomen door ervaren politieagenten’, vertelt ze.

Op basis van haar bevindingen vertaalde de Nijmeegse filmmaker Ivana Smudja het verhaal in een korte film. Zurné had een bescheiden beurs van NWO ontvangen voor haar onderzoek, dus er was een beetje geld voor een professionele video van een kleine vijf minuten.

Twee acteurs spelen de rol van verhoorders en een man die niet herkenbaar in beeld komt, figureert als verdachte. De sfeer doet een beetje denken aan de televisieserie Het verhaal van Nederland, waar presentator Daan Schuurmans door historische decors loopt en vertelt over de geschiedenis.

‘Dat wilde ik niet hoor, door zo’n decor lopen’, zegt Zurné. ‘Maar je ziet mij wel. Ik zit in het depot van Collectie Overijssel, waar ze ook dit soort verhoren bewaren, en leg voor de camera uit hoe je je zo’n verhoor na de oorlog ongeveer moet voorstellen.’

Maatpakken

Voor haar was het wennen om een onderzoek waar ze ruim een jaar aan werkte, om te zetten in een minifilm. Maar het was ook leuk. Lachend: ‘Ik heb heel wat kringloopwinkels afgestruind om kopjes te kopen waar mensen in de jaren veertig koffie uit gedronken zouden kunnen hebben en om maatpakken aan te schaffen voor de acteurs.’

‘Ik heb heel wat kringloopwinkels afgestruind om kopjes te kopen’

De ‘verhoorkamer’ is in werkelijkheid de gezamenlijke ruimte van het Dobbelmanklooster aan de Nijmeegse Dobbelmanweg. Die kamer ademde de sfeer van het Nederland tijdens de Tweede Wereldoorlog.

Voor maker Ivana Smudja was het ook nieuw om een wetenschappelijk onderzoek op deze manier te vertalen naar film. ‘Als creatieve filmmaker heb ik een stap terug moeten doen’, vertelt ze.

‘Deze film ging niet om mijn ideeën, maar het onderzoek stond centraal. Ik denk dat het een grote meerwaarde heeft om kunstenaars en andere creatievelingen te betrekken bij het vinden van een taal waarin wetenschappers hun verhaal overbrengen aan een breder publiek.’

Belangstelling is groot

Aan een breed publiek is geen tekort als de Tweede Wereldoorlog betreft. De belangstelling voor familie-onderzoek is groot, volgens Zurné, en neemt toe. Heel veel mensen willen weten of hun ouders dan wel grootouders een rol speelden tijdens de bezetting van Nederland en zo ja, wélke rol dan.

Een korte video bij wijze van handleiding is voor het publiek beter behapbaar dan een lang artikel waarin ze al haar conclusies deelt en toelicht, denkt ze. ‘Zodat ze, als ze aan hun eigen onderzoek beginnen, beter begrijpen hoe ze zo’n proces-verbaal of verhoorverslag moeten lezen.’