In de Georgische hoofdstad Tbilisi ontmoette columnist Adriaan Duiveman een oude communist. ‘Als je naar hem luistert, zou je de goelags bijna vergeten. Bijna.’

Ik heb de op-een-na-laatste man ontmoet. Het was op een zonnige herfstdag in Tbilisi, de hoofdstad van Georgië. We stonden voor een houten huis tussen ruisende dennenbomen in een zijstraat van Ketevan Dedofali Avenue. Hier leek het getoeter van de verkeersopstoppingen opeens ver weg. Maar rust zouden we er niet krijgen. Het gerimpelde hoofd van onze gids was tussen zijn kromme schouders gezakt, maar aan geestdrift ontbrak het hem niet. Viva tze revolution in Holland!, riep hij een paar keer met gebalde vuist. Als het aan hem lag moesten we bij terugkomst per direct onze kapitalisten en koelakken (landbezitter, red.) de Noordzee injagen. Alleen in een communistische heilstaat, zo bezwoer hij ons, waren we echt vrij.

Aan het einde van de rondleiding toonde hij trots zijn oude KGB-medewerkerspas. Zelfs op de korrelige pasfoto blonken de medailles nog op zijn borst.

Naschoolreisje

Vorige week trok ik door Georgië. Ik was op een naschoolreisje voor dertigers die gefascineerd zijn door de andere kant van het oude IJzeren Gordijn. Een van de stops was een plek die bepalend is geweest voor de Sovjetgeschiedenis. Onder een simpel houten huis in de Tblisische buitenwijk zat namelijk een drukkerij verborgen. Hier persten bolsjewieken in het geheim hun kranten, pamfletten en andere propaganda.

De kelderuitgeverij was alleen bereikbaar via een vijftien meter diepe waterput. Die ingenieuze constructie kon niet voorkomen dat agenten van de tsaar de drukkerij in 1906 ontdekten. De uitgever vluchtte nog op het nippertje. Hij heette Ioseb Besarionis dze Dzjoegasjvili. Later zou deze Georgiër wereldberoemd worden onder een veel kortere en ijzingwekkendere naam: Stalin.

Kapitalistisch plafond

Het portret van de Sovjetleider hing overal in het kleine museum. Stalin was jong, hij was oud, hij zat naast zijn moeder, hij knuffelde een kind. Bustes van Stalin en Lenin voor bloedrode vaandels verwelkomden bezoekers  bij de ingang. Tussen de leiders in stond een vaasje met een roos, misschien wel het enige in het museum dat nog leefde. Er zaten scheuren in de muren en het plafond lekte. Onze gids wees naar het afbrokkelende dak. ‘Capitalist ceiling.’

Hij stond ons te woord in een mengelmoes van Russisch, Engels en een ietsjepietsje Duits. Eens in de paar zinnen schreeuwde hij namelijk ‘fascism kaputt’ terwijl hij hard zijn handen tegen elkaar klapte. Alsof hij een vlieg doodmepte. De gids leerde ons dat Jezus van Nazareth een ‘joods fabeltje’ is (onjuist), dat de opa van Ursula van der Leyen een topnazi is (onjuist) en dat Rusland alleen maar andere landen bevrijdt (totale waanzin). Ja, Rusland was nog altijd zijn grootste liefde. Dat hij Moskou had verlaten en naar Georgië was teruggekeerd beschouwde hij als de grootste fout van zijn leven. Voor hemzelf en voor het Oostblok was alles beter voor 1989.

Ik wist dat er mensen als hem rondliepen, mensen die nog oprecht geloofden in het communisme. Meestal zijn dat dromers in Ché Guevara-shirtjes met te lang haar en te weinig levenservaring. Maar om er een te spreken die onderdeel uitmaakte van het regime, daar trots over vertelt en de Sovjetunie nog zonder twijfel verdedigt, ja, dat was een nieuwe ervaring.

Einde van de geschiedenis

In zijn beroemde essay The End of History and the Last Man (1992) noemde politicoloog Francis Fukuyama de Val van de Muur ‘het einde van de geschiedenis’. De ideologische strijd was voorbij, alle landen zouden zich voegen naar de liberale, democratische wereldorde. De decennia erna zou Fukuyama vooral bekendstaan als die ene politicoloog die het helemaal bij het verkeerde eind had gehad. Psychologen hebben zelfs een bias naar zijn theorie vernoemd. De kritiek op Fukuyama is echter onterecht. Zijn essay was destijds al een stuk genuanceerder en voorspellender dan critici willen erkennen.

Lees alle columns van Adriaan Duiveman