Hoe racistisch was Linnaeus?

19 jun 2020

Linnaeus is de ‘grondlegger van wetenschappelijke racisme’, schreef Sarah Boulehoual deze week in een opiniestuk. Dat ligt net wat ingewikkelder, meent docent wetenschapsgeschiedenis Willem Halffman, die het probleem elders zoekt. ‘Waarom zijn alle gebouwen op de campus genoemd naar Westerse wetenschappers?’

Hernoem het Linnaeusgebouw, schreef AKKUraatd-lijsttrekker Sarah Boulehoual woensdag aan Han van Krieken in een open brief. Linnaeus, die in de achttiende eeuw als eerste planten en dieren systematisch classificeerde, zou namelijk de grondlegger van biologisch racisme zijn. Hij deelde mensen in in verschillende rassen, en zette daarbij ‘de “Europese mens” bovenaan de ranglijst en de “Afrikaanse mens” helemaal onderaan’, aldus Boulehoual.

Maar in hoeverre klopt deze aantijging? Het ligt genuanceerd, vertelt Willem Halffman, die al jaren het vak Geschiedenis van de biologie doceert bij FNWI en onderzoek doet naar de relatie tussen wetenschap en samenleving. ‘Er is zeker wat aan te merken op Linnaeus, maar hem racistisch noemen is in mijn ogen overdreven. Seksistisch was hij zeker wel – net als Darwin overigens. Zo interpreteerde hij reproductie bij planten geheel door de bril van menselijke seksualiteit.’

Wispelturig

Zeker, zegt de universitair hoofddocent, Linnaeus (1707-1778) classificeerde mensen in verschillende rassen, net zoals hij andere levende wezens in groepen indeelde. ‘Maar die classificatie deed hij eerder op basis van geografie – Aziatisch, Europees, et cetera – dan op huidskleur.’

Willem Halffman. Foto: RU

De Zweedse botanist had wel stereotiepe ideeën, bijvoorbeeld dat Afrikanen wispelturiger zouden zijn, maar gaf daar geen hiërarchisch oordeel aan. ‘Sterker nog, de Franse hofcultuur vond hij eerder inferieur aan bijvoorbeeld de Scandinavische Sami. De eersten leidden volgens hem namelijk een incestueus en decadent leven, terwijl de Sami nog onbezoedeld waren.’

Als je een boosdoener zoekt voor racisme dat op biologie geënt is, kun je beter je pijlen richten op Johann Friedrich Blumenbach, meent Halffman. Deze Duitse antropoloog en anatoom, die rond 1800 leefde, vond het blanke Kaukasische ras mooier en superieurder dan alle andere. De nazi’s maakten dankbaar gebruik van Blumenbach’s ideeën.

Arabische wereld

De discussie over naamgeving kan beter over iets anders gaan, vindt de docent. ‘Waarom heten alle gebouwen op de campus naar Westerse wetenschappers?’ De huidige wetenschap is volgens hem meer schatplichtig aan andere culturen dan we denken, zoals de Arabische wereld. ‘Dat is in de negentiende eeuw allemaal vakkundig weggepoetst.’

Retorisch: ‘Wat dacht je waar een woord als algebra vandaan komt? Dat begrip heet niet toevallig zo. Veel rekenkundige inzichten komen uit het Midden-Oosten.’

‘Dankzij islamitische wetenschappers zijn veel teksten uit de Oudheid bewaard gebleven’

Dankzij islamitische wetenschappers zijn ook veel Griekse teksten uit de Oudheid bewaard gebleven, voegt hij toe. Dat we in de Renaissance weer aandacht voor die werken kregen, kon alleen omdat ze de eeuwen daarvoor in de islamitische wereld uitgebreid onderzocht en geannoteerd waren. ‘Dat gebeurde bijvoorbeeld in de negende eeuw in steden als Bagdad, waar ze in openbare bibliotheek lagen. In het Westen werd kennis mondjesmaat door monniken doorgegeven, maar dat ging vooral om theologie of retorica.’

Naamswijzigingen

Als er dan toch naamswijzigingen moeten komen voor Nijmeegse bètagebouwen, heeft Halffman wel wat suggesties. De Iraakse astronoom en wiskundige Al-Hazen (965-1040) bijvoorbeeld, een van de grondleggers van de wetenschappelijke methode. Of Avicenna (980-1037), die de Canon van de geneeskunde schreef, het bekendste boek in de geschiedenis van de medische wetenschap.

Omstreden onderzoekers uit de wetenschappelijke canon verwijderen is geen goed idee, zegt de docent ten slotte. ‘Wetenschapsgeschiedenis staat niet los van de inhoud. Je moet de controverses erbíj vertellen.’

3 reacties

  1. Jos Joosten schreef op 19 juni 2020 om 09:33

    Ach nu we toch bezig zijn: moeten we ook niet even de link checken tussen Maria Montessori en Mussolini en het Italiaans fascisme?

  2. Niek Steenhuis schreef op 19 juni 2020 om 11:57

    Wat dan ook weer gezegd kan worden is dat filosofen als Avicenna dankbaar gebruik hebben gemaakt van het denken van Aristoteles. Waren zijn boeken mogelijk geweest zonder het analytische denken van ‘De Filosoof’ zoals Thomas van Aquino hem noemde? Waar Avicenna nog dankbaar gebruik maakte van onder andere De Anima en Metafysica (het schijnt dat Avicenna laatstgenoemde tekst veertig keer gelezen heeft en uit het hoofd kende) van Aristoteles, boog de Arabische wereld in latere eeuwen af naar een meer theocratische opvatting van wetenschap. Europa beslechtte de ‘dialecticastrijd’ in het voordeel van de rede. De volgens sommigen ooit zo tolerante Arabische wereld boog af naar de theologie. Let wel, ten tijde van die ‘tolerante’ periode van het Islamitisch denken zijn grote delen van Europa ‘gekoloniseerd’ geweest door islamitische mogendheden. Iets overigens, dat Avicenna nog niet direct medeplichtig gemaakt heeft aan de vele blanke slaven die in der tijd uit het Europese vasteland ontvoerd zijn. Maar wie weet wat voor inzichten een update van het ‘dekoloniale’ perspectief ons zal opleveren!

  3. Jurgen Brink schreef op 19 juni 2020 om 18:14

    Totaal off topic doet deze naamskwestie mij toch met weemoed denken aan onze eerste pubquiz bij de divisie Academic Affairs, vrij kort na het begin van de Coronacrisis. Daarom nu maar even voor hele Campus (AA collega’s uitgesloten). De straten van de campus zijn van de universiteit dus mogen we die namen geven en straatnamen zijn nog wel eens veranderd in het verleden, dus:

    Waarin veranderde het adres St. Annastaat 333?
    A. Erasmuslaan 4
    B. Geert Grooteplein Noord 9
    C. Comeniuslaan 4
    D. Philips van Leijdenlaan 25

    Meer on topic: ik wil geen afbreuk doen aan het belang van een discussie over een zo gevoelig onderwerp waarvan het heel goed is dat de discussie gevoerd wordt ook op onze universiteit. Het niemandalletje van onze Pubquiz laat in elk geval zien dat in verleden namen op onze Campus gewijzigd zijn.

    ps: de volledige pubquiz is op aanvraag beschikbaar

Geef een reactie

Vox Magazine

Het onafhankelijke magazine van de Radboud Universiteit

lees de laatste Vox online!

Vox Update

Een directe, dagelijkse of wekelijkse update met onze artikelen in je mailbox!

Wekelijks
Nederlands
Verzonden!