Hoogleraar mathematische fysica Klaas Landsman werkt een halfjaar aan de universiteit van Okinawa. Vierde aflevering van een korte serie: een filosofische reflectie die niet ontkomt aan de invloed van de oceaan.

Nu het gehoopte nieuwe Nederland van Rob Jetten en Rianne Letschert toch gewoon weer de oude bc van Peter Wennink en Dilan Yesilgöz blijkt te zijn en elders een idioot met een baseballcap de gang van zaken blijft bepalen, is het moeilijk de paradijselijke stemming van deze serie vol te houden.

De oplossing van intellectuelen in Nazi-Duitsland (voor zover niet verjaagd of vermoord) was de innere Emigration, een geestelijke vlucht naar binnen. Dit was in overeenstemming met het oorspronkelijke, Humboldtiaanse idee van academische vrijheid, dat simpelweg inhield dat staat en de universiteit zich niet met elkaar bemoeiden. Het is, kortom, tijd voor een filosofische reflectie, die niet zal ontkomen aan de invloed van de ontzagwekkende oceaan die ik dagelijks bewonder.

Mijn favoriete schrijver, Yukio Mishima, schreef hierover in een van zijn laatste boeken: “Just as sea and sky blur together at the horizon, so, too, dream and reality could easily become confused when viewed from a distance.” (Runaway Horses, 1970)

Voor mij was deze zin de sleutel om in te zien dat wiskundigen en fysici slachtoffer zijn van een dergelijke verwarring, door te denken dat hun theorieën beschrijvingen van de werkelijkheid zijn: dat oneindige verzamelingen en logica, resp. zwarte gaten en het Higgs boson, echt bestaan.  Maar het zijn slechts hersenspinsels, die, zoals Ludwig Wittgenstein over zijn taalspelen zei, op zijn best als “vergelijkingsobjecten’’ langs de werkelijkheid kunnen worden gehouden. Realisten verwarren meetlat en meetobject.

‘Ook de historische werkelijkheid is veel te ingewikkeld om beschreven te worden’

Iets soortgelijks dacht ik over de geschiedenis, toen ik mijn jongste zoon vier boeken van de Marxistische historicus Eric Hobsbawm cadeau gaf. Het marxisme, of welke versie van de geschiedenis ook, is geen beschrijving, laat staan een voorspelling. Het is slechts een meetlat die soms de juiste lengte benadert maar vaak ook niet, en hoe dan ook beperkt is. Ook de historische werkelijkheid is veel te ingewikkeld om beschreven te worden.

De logische contradictie is ook zo’n meetlat. Als uitspraken A en niet-A beide waar zouden zijn, volgt de contradictie. Daar volgen op zijn beurt alle uitspraken uit, waar of niet. Die situatie kan in de wiskunde niet bestaan, maar als meetlaat past de contradictie goed op de huidige politiek. Je niets aantrekken van internationale regels en rechten, ontkennen van feiten en wetenschappelijke resultaten, bovendien jezelf voortdurend tegenspreken, niet gehinderd door mensen die beter zouden moeten weten maar voor je kruipen: het resultaat is bloedbaden en verdere vernietiging van leven en planeet.