Wanneer zeg je “u”? Wanneer gebruikt u “jij”? Hoogleraar Helen de Hoop boog zich over deze kwestie die bij heel wat bedrijven en organisaties tot hoofdbrekens leidt.

Zelf sprak ze haar studenten jarenlang aan met ‘u’. Het vergroot de gelijkwaardigheid, vindt hoogleraar Theoretische taalwetenschap Helen de Hoop. Maar toen ‘meneer’ en ‘mevrouw’ op de universiteit uit zwang raakten omdat genderneutraliteit gewenst was en ‘u’ daardoor ook minder goed paste, stapte ze kort geleden dan toch over op ‘je’.

‘Ik was al ongeveer de enige docent die studenten in college nog “u” noemde’, zegt ze. ‘Het was geen heel grote overgang.’

Jijjen en jouen

Ergens vindt ze het jammer. Want door achttienjarigen op de campus te vousvoyeren, laat je ze merken dat ze niet meer op school zitten en dat ze in de academische wereld serieus worden genomen, vindt De Hoop. Op de universiteit ergert ze zich aan het vanzelfsprekende jijjen en jouen.

‘In mails van de afdeling hr vind ik het echt storend. In berichten als “jij moet jouw vakantiedagen opnemen” of “jouw contract loopt af”… Die aanspreekvorm doet iets met medewerkers.’

‘Mensen kunnen eerder geneigd zijn een product in het duurdere segment te kopen als ze met “u” aangesproken worden’

De Hoop deed de afgelopen jaren onderzoek naar het effect van vousvoyeren en tutoyeren op de ontvanger. Dankzij een subsidie van NWO konden verschillende promovendi en studenten met het onderwerp aan de slag.

‘Een van de conclusies van het onderzoek is dat mensen eerder geneigd kunnen zijn een product in het duurdere segment te kopen als ze in een advertentie met “u” aangesproken worden’, vertelt ze. ‘Denk bijvoorbeeld aan reclame voor een laptop. Studenten hebben dat met verschillende zelfbedachte advertenties getest. Mensen associëren de aanspreekvorm “u” met professionaliteit.’

Hogere waardering

Ook met luxe, zo bleek uit een studie van twee andere studenten. Zij lieten proefpersonen naar een video kijken waarin ze zogenaamd werden ontvangen in een restaurant. De ene groep werd in het filmpje door de ober aangesproken met ‘jij’, de andere met ‘u’.

De tekst van de ober was in beide versies hetzelfde. Hij ontving de bezoekers, nodigde ze uit nog even aan de bar te wachten, verontschuldigde zich dat de tafel nog niet vrij was en bood ze een gratis drankje aan.

Proefpersonen uit de twee groepen moesten aangeven hoe ze de service waardeerden. ‘De waardering van de mensen die het filmpje waarin ze werden aangesproken met “u” hadden gezien, was hoger’, aldus De Hoop.

De proefpersonen moesten ook aangeven in wat voor restaurant ze dachten te zijn. Aan de video viel dat niet af te leiden, want er kwam geen achtergrond of omgeving in beeld, alleen een ober. ‘Mensen die de “u”-variant gezien hadden, dachten dat ze te maken hadden met een duurder of chiquer restaurant dan de proefpersonen die “jij” werden genoemd.’

Veranderend imago

Afgelopen woensdag promoveerde de eerste van twee Nijmeegse promovendi op het effect van vousvoyeren en tutoyeren. Omdat veel diensten en bedrijven te maken hebben met de vraag hoe ze hun publiek of klanten moeten aanspreken, hebben De Hoop en haar mede-onderzoekers een workshop georganiseerd waarin ze een aantal conclusies alvast delen. Die is vandaag, vrijdag.

‘We willen mensen die in de wereld van de communicatie werken ervan bewust maken dat het gevolgen heeft als je bijvoorbeeld overstapt op tutoyeren. Stel dat je van een verzekeringsmaatschappij bent en dat je voortaan iedereen met “jij” wilt aanspreken. Een mogelijk effect kan zijn dat mensen zich prettiger of gelijkwaardiger voelen, maar het kan ook verkeerd uitpakken. Dat je als bedrijf bijvoorbeeld minder wordt geassocieerd met kwaliteit. Tutoyeren doet iets met het imago.’

Wat je vaak ziet, zegt De Hoop, is dat bedrijven die zijn overgestapt op ‘jij’, bij de afhandeling van klachten dan wel weer ‘u’ gebruiken, terwijl dat juist een afstand kan scheppen.

Belgisch Nederlands

Ze wil maar zeggen dat je goed moet nadenken over ‘u’ en ‘jij’. Niet alleen in Nederland is dat relevant, maar zeker ook daarbuiten. ‘In Belgisch Nederlands is het al anders, daar heeft “u” niet dezelfde lading als bij ons. Belgen hebben minder onderscheid tussen de formele en informele aanspreekvorm, omdat ze in alle contexten “gij” en “u” of “uw” kunnen zeggen, maar geen”jij”.’

In het Frans en Duits is dat verschil er wel degelijk. Wil je die talen goed spreken, dan is het wijs niet de Nederlandse gebruiken aan te houden. In het Frans is vous de standaard als formele aanspreekvorm, net als Sie in het Duits.