Na zijn monsterzege kan oppositieleider Péter Magyar ook de onafhankelijkheid van universiteiten herstellen. Maar dat lijkt niet bovenaan zijn prioriteitenlijst te staan.

Onder Viktor Orbán stond de Hongaarse rechtsstaat zo onder druk dat de Europese Unie in december 2022 een streep trok. Die besloot miljarden aan EU-bijdragen voor het land te bevriezen. Hongarije moest eerst maar eens serieus de corruptie gaan bestrijden en de rechtsstaat versterken.

Precies met die belofte heeft de Hongaarse oppositiepartij Tisza nu de verkiezingen gewonnen. Aankomend premier Péter Magyar krijgt mogelijk een tweederdemeerderheid in het parlement, zodat hij zelfs Orbáns ingrepen in het hoger onderwijs ongedaan zou kunnen maken.

Sancties tegen universiteiten

Dat is goed nieuws voor de onderwijsinstellingen in het land. Sinds 2022 krijgen namelijk 21 Hongaarse universiteiten geen Europees geld meer. Zij kunnen geen Horizon-onderzoeksbeurzen aanvragen of geld krijgen voor uitwisseling via Erasmus+.

Dat is mede het gevolg van een nieuw stelsel dat Orbán in 2019 invoerde. Hij privatiseerde de universiteiten en zette zijn politieke vriendjes in de besturen. Zij bepalen sindsdien waar het geld heen gaat en besluiten over de belangrijkste benoemingen. Precies het soort vriendjespolitiek waar de Europese Commissie in 2022 op aansloeg.

Met de kans op een tweederdemeerderheid voor Magyar, begon ook de Hongaarse politicoloog Miklós Sükösd zich af te vragen: kan de onafhankelijkheid van universiteiten hersteld worden? Kunnen ze weer publieke, autonome instellingen worden? Maar hij weet niet of Magyar dat echt van plan is, zegt hij telefonisch vanuit Boedapest.

Sükösd is verbonden aan de Universiteit van Kopenhagen. Hij is in Hongarije om het verloop van de verkiezingen te volgen en schreef de afgelopen tijd over de opkomst van Magyar. Maar over diens plannen met de universiteiten? ‘Als je de democratie nieuw leven wilt inblazen, dan hoort het onafhankelijk maken van de universiteiten er wel bij. Maar ik heb deze verkiezingen goed gevolgd en volgens mij heeft Magyar er niets over gezegd.’

Andere thema’s belangrijker

Magyar won de verkiezingen op andere thema’s, zegt Sükösd. ‘Naast democratie en corruptie speelden vooral klassiek-sociale thema’s, zoals zorg en pensioenen. Ook onderwijs, maar dan vooral het basis- en voortgezet onderwijs.’

Als het gaat om het herstellen van de democratie staan universiteiten niet bovenaan de prioriteitenlijst. Want ook de onafhankelijkheid van de media moet nodig gerepareerd worden, net als die van het hooggerechtshof en de nationale begrotingsadviseur van Hongarije, die straks nog steeds een veto kan uitspreken over de manier waarop een nieuwe regering het geld wil verdelen.

De weg terug naar Europa kan voor Hongaarse universiteiten wel eens een heel lange worden, denkt ook Ferenc Laczo. Hij is historicus aan de Universiteit Maastricht en afkomstig uit Hongarije. ‘En in de tussentijd staat de EU voor een dilemma: moet het nu al toeschietelijk zijn richting een nieuwe, hervormingsgezinde regering? Of moet de EU de regels strikt blijven handhaven, vanwege de belastende erfenis van Orbáns Fidesz-partij?’

Hij hoopt dat de EU kiest voor vertrouwen, ‘zodat Hongaarse instellingen weer kunnen meedoen aan Horizon en Erasmus+, terwijl ze ondertussen hervormd worden en hun academische vrijheid terugkrijgen’.

Als Hongarije de instituties hervormt, moeten de Europese regeringsleiders beslissen of het land van het strafbankje af mag. Het duurde vier jaar geleden lang voor ze er een beslissing over namen. Hongarije weer toelaten tot Europese programma’s zal waarschijnlijk minder ingewikkeld zijn.

Centraal Europese Universiteit

Viktor Orbán joeg zo’n tien jaar geleden ook de Centraal Europese Universiteit, ooit opgezet door George Soros, het land uit. Op een kleine locatie in Boedapest na zit die nu vooral in Oostenrijk. Laczo denkt niet dat die universiteit zomaar terugkomt nu Orbán verdwenen is, al hoopt hij wel dat de universiteit in Boedapest uitbreidt en helpt de democratie te versterken.

Ook Sükösd verwacht niet dat de CEU weer terugkomt naar Hongarije. ‘Ook daar zat ik de afgelopen dagen over te mijmeren’, zegt Sükösd. ‘Ik heb er veertien jaar lesgegeven. Maar de CEU is in de tussentijd een andere universiteit geworden, veel meer gericht op het westen. Ik geloof niet dat ze de intentie hebben om terug te komen. Dat is een groot verlies voor Hongarije.’