Het bericht dat Paula Fikkert, decaan van Letteren, rondstuurde waarin ze kritiek uit op de koers van de Radboud Universiteit, roept veel reacties op. Directe collega's en academici van verder weg roemen de vertrekkende decaan om haar moed. Ze onderschrijven de zorgen over een universiteit die door 'consultants' zou worden geleid.

De afscheidsmail die letterendecaan Paula Fikkert dinsdag aan haar collega’s stuurde, roept veel reacties op. Zo staat er inmiddels een open brief online, opgesteld door Radboud-medewerkers, die nog tot donderdag 27 mei 17.00 uur ondertekend kan worden. ‘Ook wij ervaren dat de richting waarin de universiteit zich beweegt vooral wordt bepaald door consultants en doorgeschoten bedrijfsmatige overwegingen,’ staat daarin onder meer te lezen.

Hoogleraar Nederlands en Academische Communicatie Marc van Oostendorp zag het bericht van Fikkert, zijn decaan, ook in landelijke appgroepen voorbijkomen. Hij vindt het ‘ontzettend moedig’ van haar dat ze zich zo expliciet uitlaat over de reden van haar vertrek, laat hij weten.

‘Nederlandse academici zijn over het algemeen helaas niet geneigd tot al te veel opstandigheid’

‘Ze schrijft dat haar vertrek enerzijds met de onderzoeksbeurs te maken heeft die zich lastig met het decanaat laat combineren, en anderzijds met de koers van de universiteit. Ze had het bij die beurs kunnen laten, dat was volkomen legitiem geweest. Maar zij zegt: ik ben het helemaal niet eens met het bestuur. Dat is een heel duidelijk signaal en daar ben ik echt heel blij mee, ook omdat Nederlandse academici over het algemeen helaas niet geneigd zijn tot al te veel opstandigheid.’

Dichtbij het vuur

Van Oostendorp begrijpt Fikkerts kritiek, maar is er ook van geschrokken. ‘Alles wat ze zegt, zou ik hebben kunnen zeggen, maar zij zit veel dichter bij het vuur dan ik. En als je zo’n functie aanneemt, doe je dat omdat je denkt dat je iets kunt veranderen. Zij moet echt wel ontdekt hebben dat dat niet zo is.’

Fikkerts kritiek – ‘de koers wordt bepaald door consultants’ – hoort Van Oostendorp veel om zich heen. ‘Mensen die in het Berchmanianum komen, zeggen: “Niemand van de mensen die nu al die plannen maken is gepromoveerd.” Het idee van wetenschappelijk bestuur is juist altijd geweest dat we dat in eigen hand houden. Dat is nu losgelaten. Voor mij was het breekpunt de presentatie van het strategisch plan in januari. Ik vind dat je daarin echt kunt zien dat de visie op de wetenschap ontbreekt. De keuzes die er worden gemaakt zijn niet per se slecht, maar er zit niks achter. Geen bezieling of visie. Geen idee over wat hoger onderwijs is.’

Van Oostendorp uitte zijn zorgen over de nieuwe strategie van de Radboud Universiteit eerder in een opiniestuk op de site van Vox. Volgens hem gaat er te veel aandacht uit naar ‘optimalisatie’. De hoogleraar, die in Tilburg studeerde en eerder in Leiden en aan de UvA werkte, koos ooit voor een baan aan de Nijmeegse universiteit omdat hij daar nog ‘de menselijke maat’ zag. ‘Maar de besluiten worden nu genomen door mensen die net zo goed een suikerfabriek kunnen leiden. En daar nog trots op zijn ook.’

Ook op andere universiteiten doet de afscheidsboodschap van Fikkert stof opwaaien. Maartje van der Woude, hoogleraar Law & Society van de Universiteit Leiden, schrijft op LinkedIn: “Dit bericht raakt aan een bredere zorg die ik al langer heb over de richting waarin universiteiten bewegen. Wanneer een decaan opstapt omdat zij de universitaire koers niet langer kan verbinden met de kernwaarden van de academie, verdient dat meer dan een kort moment van institutionele aandacht. Zeker wanneer zij expliciet benoemt dat die koers steeds minder lijkt te worden bepaald door academici zelf, en steeds meer door consultants, KPI’s, efficiëntielogica en financiële doelmatigheid.”

‘Een universiteit is geen onderwijsfabriek’

Volgens Van der Woude is het logisch dat universiteiten verantwoord moeten omgaan met publiek geld, maar dringt de vraag zich op waartoe de universiteit eigenlijk dient. “Steeds vaker lijkt het antwoord te worden: zoveel mogelijk studenten bedienen, met zo min mogelijk middelen. Opleidingen moeten schaalbaar zijn. Onderwijs moet efficiënter. Werkdruk wordt een individueel probleem. En de inhoudelijke, maatschappelijke en intellectuele opdracht van de universiteit raakt langzaam op de achtergrond.”

De hoogleraar stelt dat juist in een tijd van complexe problemen als migratie, klimaat, ongelijkheid, oorlog en technologische ontwrichting, universiteiten nodig zijn die ruimte bieden aan traag denken, kritische reflectie, wetenschappelijke nieuwsgierigheid en maatschappelijk ongemak. “Niet alleen instellingen die soepel meebewegen met bestuurlijke formats en rendementsdenken.”

“Een universiteit is geen onderwijsfabriek. Zij is ook geen consultancy-organisatie met studenten als output en medewerkers als kostenpost. Zij is een publieke kennisinstelling, met een verantwoordelijkheid tegenover de samenleving die verder reikt dan efficiëntie. De vraag is dus niet alleen hoe we universiteiten betaalbaar houden. De vraag is vooral wat er verloren gaat wanneer we academische waarden voortdurend vertalen in managementtaal. En of we dat verlies nog op tijd durven te benoemen.”

Top-down management

Hoogleraar microbiologie Mike Jetten voegt toe, eveneens op LinkedIn: “Haar pleidooi (van Paula Fikkert, red.) om de koers van de universiteit te laten bepalen door wetenschappelijke nieuwsgierigheid en creativiteit, in plaats van door prestatie-indicatoren en meetbare efficiëntie, is zeer actueel. Als we écht streven naar een academische wereld waarin de menselijke maat en de principes van ‘Erkennen en Waarderen’ centraal staan, moeten we waken voor een systeem dat leunt op top-down management en te weinig op vertrouwen.”