Autisme, ADHD, dyslexie: ongeveer één op de vijf mensen heeft een zogenaamd neurodivergent brein. Op de universiteit is dat aandeel mogelijk nog hoger. Dat brengt bijzondere vaardigheden maar ook strubbelingen met zich mee. Met de campagne 'Omarm alle breinen' wil de Radboud Universiteit neurodivergente medewerkers beter ondersteunen.

‘Sociale praatjes maken vind ik heel leuk, maar tegelijkertijd denk ik: moet ik nu oogcontact maken, kan ik al wegkijken of moet ik juist langer blijven aankijken? En als ik een ruimte binnenkom dan registreer ik meteen: daar staat een deur open, hier is een luchtstroom, daar zit iemand met een sterke parfum op, kan ik hier het licht dimmen?’

Eefje Roodenburg, conservator bijzondere collecties van de Radboud Universiteit, kreeg in 2020 de diagnose autisme. Plots begreep ze beter waarom ze tijdens een werkdag met zoveel gedachten wordt geconfronteerd. ‘We hebben hier op de afdeling nu bijvoorbeeld een nieuwe wc-verfrisser, die is voor mij gewoon niet te doen. Uiteindelijk heb ik niet zozeer last van al die losse dingen, het is de optelsom die op mij drukt.’

Het verhaal is herkenbaar voor Harriët Reker. Als adviseur en loopbaancoach bij het Expertiseteam Ontwikkeling van de Divisie HR begeleidt ze Radboudmedewerkers die problemen ervaren in hun werk, zoals een neurodivergente promovendus: ‘Die promovendus had ADHD en liep op verschillende werkterreinen vast. De ondersteuning van zijn begeleiders was onvoldoende, die bleken zelf ook allebei ADHD te hebben. “Het is een chaos bij ons op de werkvloer”, vertelde hij me. Maar ik wist niet goed wat ik voor hem kon doen in deze situatie en ik kon ook nergens terecht met mijn vragen’, aldus Reker.

Het was het startpunt voor wat resulteerde in de campagne ‘Omarm alle breinen!’. Dat initiatief van de Radboud Universiteit vraagt aandacht voor neurodiversiteit op de werkvloer, waarvan Reker de initiatiefnemer is. ‘Ongeveer één op de vijf mensen heeft een neurodivergent brein (zie kader). En we vermoeden dat dit aandeel op de universiteit nog een stukje hoger ligt’, vertelt Reker. Neurodivergente mensen bezitten vaak ‘bijzondere kwaliteiten’ die goed van pas komen binnen onderzoek en wetenschap, legt de loopbaancoach uit. ‘Ze zijn bijvoorbeeld super creatief en kunnen goed out of the box denken of ze kunnen juist heel gefocust en precies werken.’

Strubbelingen

Naast bijzondere talenten kan een neurodivergent brein ook strubbelingen met zich meebrengen, vertelt Reker. ‘Omdat neurodivergenten vaak anders informatie verwerken, anders denken en anders communiceren dan mensen met een zogeheten neurotypisch brein, worden ze soms onterecht bestempeld als lui, chaotisch of moeilijk in de omgang. Dat kan veel persoonlijk leed veroorzaken. Door hier aandacht aan te besteden draag je als werkgever bij aan het welzijn van je medewerkers, waardoor ze met meer plezier werken en minder snel vastlopen of uitvallen.’

Voor een organisatie met een meer dan gemiddelde hoeveelheid neurodivergente medewerkers is er binnen de universiteit volgens Reker nog te weinig kennis en bewustwording over dit onderwerp. Zeer herkenbaar voor teamleider moderne collecties in de universiteitsbibliotheek, Sylvia Hollander. Toen zij werd gevraagd om een uitgevallen collega met een recente ADHD-diagnose te begeleiden naar passender werk, wist Hollander niet goed hoe ze dat moest doen. ‘Ik vroeg haar: wat is helpend voor jou? Maar ik merkte algauw dat ze dat nog helemaal niet wist. Zelf had ik ook behoefte aan een plek waar ik informatie en hulp kon vinden.’

‘Mijn partner zei: “Maar Eefje, je weet toch wel dat je ergens op het spectrum zit?’

Als leidinggevende merkt Hollander dat de huidige generatie is opgegroeid in een tijd waarin praten over mentale gezondheid normaal is waardoor ze vaak beter kunnen aangeven wat ze nodig hebben om goed te kunnen functioneren op hun werk. ‘Door meer openheid over neurodiversiteit hoop ik dat meer medewerkers durven te zeggen: goh, ik herken me hierin. Dat bewustzijn helpt om daarover het gesprek te voeren en tot oplossingen te komen.’

Hollander is daarom blij met de brede aandacht voor dit thema en hoopt dat er binnen de universiteit uiteindelijk een soort kennisbank ontstaat met informatie over verschillende breintypes. ‘Verschillende mensen met diagnosen en behoeftes hebben een andere aanpak en begeleiding nodig. Het is fijn wanneer je als leidinggevende daarover goede informatie kan vinden en daar het juiste kunt uitpikken.’

Autisme op de werkvloer

Het is een wens waar Eefje Roodenburg, conservator bijzondere collecties, zich bij aansluit. In de jaren daarvoor kampte ze met terugkerende periodes van burn-out en depressie, waarvoor ze hulp inschakelde, maar de juiste diagnose werd niet gesteld. Passende begeleiding kreeg ze daardoor ook niet.

‘Het waren de stukjes van Erik-Jan Harmens in Trouw over zijn autisme-diagnose op latere leeftijd, waardoor ik op een gegeven moment tegen mijn ex-partner zei: “God, zou ik misschien ook autistisch zijn?” Waarop mijn partner zei: “Maar Eefje, je weet toch wel dat je ergens op het spectrum zit?” Die grap maakten we inderdaad weleens, maar ik had daar nooit zo specifiek over nagedacht.’

Het vermoeden werd bevestigd en de uiteindelijke diagnose betekende veel voor Roodenburg. Eindelijk snapte ze waarom ze in de jaren daarvoor zoveel moeite had met zaken die anderen ogenschijnlijk geen moeite kosten.

‘We moeten ons meer beseffen dat iemand met een anders werkend brein anders reageert op dingen’

‘Ik heb altijd erg geworsteld, vooral met mijn energie. Ik dacht lang dat dat kwam doordat ik bijvoorbeeld slechter sliep, maar gaandeweg kwam ik erachter dat ik door de dag heen veel energielekken heb. Zo vind ik oogcontact maken moeilijk en vind ik sociaal doen ingewikkeld. Of neem de ochtendroutine: douchen, brood smeren, make-up opdoen, tandenpoetsen. De meeste mensen doen dat op de automatische piloot, maar ik blijf vaak ergens hangen of ik vergeet wat de volgende stap moet zijn. Het gaat niet vanzelf en ook dat kost energie. Als ik op mijn werk kom, dan heb ik er voor mijn gevoel soms al een hele dag opzitten.’

Vastlopen op je werk

Ook tijdens de werkdag loopt de conservator vaak tegen haar beperkingen aan. ‘Ik vind mijn werk inhoudelijk hartstikke leuk. Ik mag de hele dag over oude boeken nadenken, hoe autistisch wil je het hebben? Het is gewoon heerlijk. Maar alles wat er omheen gebeurt, zoals praatjes maken met oogcontact, geuren en andere observaties, maken dat ik aan het eind van de dag toch helemaal kapot thuiskom van mijn werk.’

Uiteindelijk viel Roodenburg na de diagnose autisme opnieuw uit op haar werk. ‘Ik had vooral in mijn privéleven dingen aangepast na mijn diagnose. Maar op mijn werk liep ik gewoon nog steeds tegen al die dingen aan.’

Het verhaal van Roodenburg is herkenbaar voor loopbaancoach Reker, die regelmatig te maken krijgt met medewerkers die vastlopen. Vaak nadat ze jarenlang hebben geprobeerd om te voldoen aan wat er van hen verwacht wordt. ‘Maar niet iedereen past in dezelfde mal. We moeten ons meer beseffen dat iemand met een anders werkend brein anders reageert op dingen, dan verwachten we misschien ook niet meer hetzelfde van alle medewerkers. De een heeft bijvoorbeeld heel veel prikkels nodig om bij de les te blijven en fungeert prima in een kantoortuin, terwijl een ander juist heel prikkelgevoelig is en behoefte heeft aan meerdere dagen thuiswerken of een stilteruimte.’

Persoonsgerichte aanpassingen

Mede dankzij gesprekken met een in autisme gespecialiseerde coach, die Roodenburg via de universiteit kreeg aangeboden, kwam ze tot de conclusie dat ze haar werkende leven anders moet inrichten. En dus plant ze nu bijvoorbeeld schakeltijd tussen afspraken en verschillende taken. ’Waar ik mijn collega’s heel makkelijk van het een naar het andere onderwerp zie hoppen, heb ik tijd nodig om van de ene zaak naar de andere te kunnen overstappen. Ik probeer vergaderingen zo te plannen dat er minstens een kwartier tussen zit. En ik cluster taken die bij elkaar horen om mijn werk op die manier meer te structureren.’

En als collega’s in de lunchpauze een rondje gaan wandelen, wandelt Roodenburg vrijwel nooit mee. ‘Ik heb die pauze echt nodig om tot mezelf te komen en wat prikkels te verwerken. Daarvoor mag ik van de gebouwbeheerders de kolfruimte gebruiken. Daar is gedimd licht en het is er lekker rustig.’

‘Die pauze heb ik echt nodig om tot mezelf te komen en wat prikkels te verwerken’

De lange route die Roodenburg moest afleggen om te begrijpen waar zij moeite mee heeft en wat zij nodig heeft om goed te kunnen functioneren, wil ze verkorten voor andere collega’s die ook problemen ervaren door hun neurodivergente brein. ‘Door hier zelf open over te zijn hoop ik dat er meer kennis, begrip en compassie ontstaat bij leidinggevenden en medewerkers. Neurodivergentie wordt nu nog vaak gepresenteerd als een soort superkracht, maar we moeten ook oog hebben voor de lijdensweg die er dikwijls achter schuilgaat.’

Loopbaancoach Reker hoopt dat veel meer medewerkers in de toekomst baat zullen hebben bij persoonsgerichte aanpassingen. ‘Het helpt om meer inclusief te kijken en te luisteren naar wat een medewerker nodig heeft om te kunnen floreren.’

Ondanks dat Roodenburg op haar eigen afdeling veel ondersteuning en begrip ervaart van collega’s en leidinggevenden, hoopt ze dat er in de toekomst een fysieke plek komt op de universiteit waar iedereen laagdrempelig kan binnenlopen met vragen over neurodiversiteit. ‘Ik denk dat er op de universiteit veel neurodiverse en neurodivergente mensen rondlopen, of ze nou wel of geen officiële diagnose hebben. Er is veel behoefte aan een plek waar je terecht kunt met je vragen, waar mensen werken die weten waarover het gaat en waar je niet het gevoel hebt dat je een zeurkous bent.’