Radboudstudenten geven aan dat zij ‘zichzelf kunnen zijn’. Columnist Adriaan Duiveman stelt dat je dat op de universiteit niet moet willen. ‘Het hele onderwijs draait erom dat je nog niet goed genoeg bent.’

De uitslagen van de Nationale Studentenenquête zijn binnen. De Radboud Universiteit scoort weer hoog. Studenten zijn tevreden over de onderwijskwaliteit, de faciliteiten en de sfeer. In de laatste categorie scoren Nijmeegse studieprogramma’s hoog op één specifieke subvraag. In de collegezalen, zo geven studenten aan, kunnen zij zichzelf zijn.

Maar is dat wel zo goed?

In het onderwijs moet je niet beoordeeld worden op irrelevante eigenschappen zoals huidskleur, geslacht of seksuele geaardheid. Dat spreekt voor zich. Ik denk echter niet dat dit ‘mezelf zijn’ betekent in de enquête. De vraag impliceert dat je je eigen, authentieke, hoogstpersoonlijke individuutje moet kunnen openbaren in werkgroep en hoorcollege. En die vorm van jezelf-zijn, dat doe je maar lekker ergens anders.

Maskers zijn noodzakelijk

Alle sociale interactie vereist namelijk dat we maskers opzetten. In ons huidige authenticiteitsideaal hebben ‘maskers’ een slechte naam. Ze staan voor oneerlijkheid of, erger nog, zelfverloochening. Volgens socioloog Richard Sennett zijn maskers echter de essentie van beschaving. Maskers, zo schrijft hij in The Fall of Public Man, ‘beschermen mensen voor elkaar en maken het tegelijkertijd mogelijk om van elkaars gezelschap te genieten’.

‘Je kunt veel over Donald Trump zeggen, maar niet dat hij niet zichzelf is. Was hij dat maar wat minder’

Als iedereen constant zijn intiemste zielenroerselen aan anderen zou opdringen, dan belasten we elkaar met een overdaad aan emoties. Beter lucht je je hart bij familie, vrienden en in uitzonderlijke gevallen bij een vriendelijke vreemdeling, maar daar moet het bij blijven. Altijd je gevoelens tonen en altijd je mening geven is zonder twijfel authentiek. Het is ook het sociaal-emotionele equivalent van op vol volume TikTok-filmpjes kijken in de trein: ondragelijk. In het treinverkeer zet je een koptelefoon op, in het sociaal verkeer een masker.

Trump is pas zichzelf

Het probleem van het authenticiteitsideaal gaat echter verder. Het gaat er vanuit dat in ons innerlijk iets goeds zit. Hoe authentieker we zijn, des te beter het is. Echter, we hebben niet eens heel veel introspectie nodig om dondersgoed te weten dat het zo niet werkt. Iedereen heeft mooie kanten, maar ook heel lelijke.

Immers, zijn we onszelf niet wanneer we lui zijn? Wanneer we haatdragend zijn? Wanneer we niet de moeite nemen om ergens over na te denken? Als ik in een joggingsbroek met chocoladevlekken boerend op de bank naar Temptation Island zit te kijken, ben ik in zekere zin enorm mezelf. Maar worden jullie (en ikzelf) daar beter van? Ik denk het niet. Of, om het nog wat sterker aan te zetten: je kunt veel over Donald Trump zeggen, maar niet dat hij niet zichzelf is. Hij is juist enorm zichzelf. Was hij dat maar wat minder.

Leren om te deugen

Dit klinkt misschien vrij deprimerend: we zijn verdorven dus we moeten we ons verbergen achter maskers. Gelukkig is er hoop. Filosofen, theologen en andere denkers herontdekken nu een oude filosofie die soelaas biedt: de deugdethiek. Aristoteles betoogde al dat we onszelf kunnen trainen om emotionele uitschieters in toom te houden. Elke keer dat je dat doet, word je er een beetje beter in. Zo worden we verstandiger, rechtvaardiger, gematigder en moediger. Die ‘cultivering van emoties,’ legt filosoof Marcel Becker uit, ‘die inslijpt in de karakterstructuur, maakt mensen niet alleen beter maar ook gelukkiger’. Deugen wordt namelijk je tweede natuur.

‘Ik vermoed dat op de MBO-opleiding verpleegkunde rechtvaardigere en moedigere studenten rondlopen dan op onze bachelor Philosophy, Politics and Society’

Het hele onderwijs draait eigenlijk om die deugdethiek. Als je authentieke individuutje al zou voldoen, dan valt er immers niks meer aan je te onderwijzen. De universiteit veronderstelt dat we nog niet goed genoeg zijn, maar ook dat verbetering mogelijk is.

Denkdeugden

Niet dat de universiteit moreel superieure mensen produceert. Een universitair diploma maakt je niet plotsklaps een held. Erger nog, ik vermoed dat op de MBO-opleiding verpleegkunde rechtvaardigere en moedigere studenten rondlopen dan op onze bachelor Philosophy, Politics and Society. En laat ik over de lange lijst van schurken met een doctorsgraad niet eens beginnen. Toch is de universiteit een goede leerschool voor een paar specifieke ‘denkdeugden’.

In hun recente boek Wat is nou waar? betogen filosofen Rik Peels en Jeroen de Ridder dat er cognitieve of intellectuele deugden zijn. Dit zijn deugden die niet draaien om goed handelen, maar om goed denken. Op de universiteit leer je idealiter om grondig, nauwkeurig, open en vooral ook bescheiden te denken.

Perfecte mensen worden we nooit, evenmin perfecte denkers. Dat geldt voor zowel studenten als docenten. Toch moeten we het proberen: niet onszelf zijn, maar een betere zelf worden.

Lees alle columns van Adriaan Duiveman