De Radboud Universiteit wil inzetten op meer cross-facultaire en interdisciplinaire samenwerking. Goed idee, maar dan moeten er nog heel wat obstakels worden beslecht, blijkt uit onderzoek van de Radboud Jonge Akademie.

Ongezonde leefstijl, klimaatverandering of digitalisering. Het zijn enkele voorbeelden van ingewikkelde maatschappelijke vraagstukken waar Radboudwetenschappers uit verschillende academische vakgebieden en faculteiten samen onderzoek naar doen. Dat is ook hoe de Radboud Universiteit de toekomst graag tegemoet ziet. Alleen op die manier, staat in de nieuwe strategie, zijn complexe, maatschappelijke vraagstukken beter te begrijpen en op te lossen. Daarnaast wil de universiteit inzetten op een veel ruimer faculteitoverstijgend onderwijsaanbod.

Een belangrijk maar ook lastig streven, concludeert de Radboud Jonge Akademie (RJA) in een recent gepubliceerd rapport. RJA-leden Tamara van Woezik en Femke Bekius onderzochten welke factoren interdisciplinaire samenwerking tussen faculteiten stimuleren en belemmeren.

‘Vanuit ons eigen onderzoek merkten we al dat interdisciplinaire projecten vaak meer moeite kosten dan disciplinair gericht onderzoek’, vertelt Bekius, universitair docent complexe besluitvorming bij managementwetenschappen. ‘Eenzelfde geluid viel te horen bij gesprekken met collega’s uit andere faculteiten.’

‘Het is makkelijker om met collega’s van andere universiteiten een samenwerking op te zetten of een grant aan te schrijven, dan naar de andere kant van de straat te lopen en daar mensen te vinden’, vertelt Bekius. Dat heeft er volgens de onderzoeker deels mee te maken dat de kans van slagen groter is wanneer je zo’n subsidieaanvraag met meer universiteiten en liefst ook andere maatschappelijke partners doet. ‘Vooral de grotere NWO- of NWA-subsidies vragen daar om.’

Monodisciplinaire universiteit

Maar ook nogal wat interne factoren zitten interdisciplinaire samenwerking op de eigen campus in de weg. Een belangrijk knelpunt is volgens de RJA dat de Nijmeegse universiteit heel monodisciplinair is: vrijwel alle beslissingen over onderzoek, onderwijs en organisatie worden op facultair niveau genomen. ‘Het is moeilijk om daar buiten te treden’, vertelt Van Woezik, universitair docent bij de Radboud Docenten Academie.

Bij sommige andere universiteiten is dat heel anders georganiseerd. ‘De universiteit van Wageningen heeft bijvoorbeeld helemaal geen faculteiten, die is georganiseerd rond thema’s zoals duurzame voedselsystemen of biodiversiteit en resilient ecosystemen’, vertelt Bekius. ‘Interdisciplinaire samenwerking is daardoor veel makkelijker, want je kan binnen zo’n instituut al allerlei verschillende disciplines vinden.’

Volgens de RJA ontbreekt in Nijmegen een plek waar onderzoekers uit verschillende disciplines elkaar kunnen tegenkomen om over interdisciplinaire samenwerkingen te brainstormen.’ Van Woezik: ‘Op dit moment moet je heel veel moeite doen om elkaar te vinden en een netwerk op te bouwen, dat werkt demotiverend.’

Die ‘ontmoetingsplek’ hoeft volgens Bekius niet een fysiek gebouw te zijn. ‘Het mag verschuiven over de campus, noem het een center, een instituut of een hub. Het is vooral belangrijk dat mensen weten waar ze terecht kunnen met vragen over hoe je dit type onderzoek aanpakt, welke skills en vaardigheden je nodig hebt en waar je financiering vindt? Je zou bijvoorbeeld ook seminars kunnen organiseren over thema’s waar mensen vanuit verschillende disciplines iets kunnen presenteren.’

De Radboud Universiteit hoeft het wiel niet opnieuw uit te vinden: andere universiteiten hebben dit soort interdisciplinaire instituten al, vertelt Bekius. ‘Denk bijvoorbeeld aan het Institute of Advanced Study (IAS) in Amsterdam. Dat is een interdisciplinair instituut waar ook mensen juist vanuit verschillende faculteiten op vaste dagdelen samenwerken aan een bepaald thema. Ik ben daar zelf een tijdje research fellow geweest en vond dat heel inspirerend.’

Grotere faalkans

Een andere drempel om aan interdisciplinair onderzoek te beginnen, zo geven beide onderzoekers aan, is dat de faalkans van dit type onderzoek hoger is. Bekius: ‘Interdisciplinair onderzoek is meestal niet zozeer een kwestie van: we hebben deze vraag en dan hebben we die en die disciplines nodig om het op te lossen. Veel vaker is het iets uitproberen met de reële kans dat het uiteindelijk niks oplevert. Of een project levert wel iets interessants op, maar dan is het geld op en stopt het weer.’

Die onzekerheid is voor veel wetenschappers een te groot risico. ‘Zo’n project kun je misschien wel ergens op je CV zetten, maar op het moment dat je een onderzoeksaanvraag schrijft, kun je niet zeggen: dit is de publicatie die dat onderbouwt’, aldus Bekius. Interdisciplinair onderzoek kan veel opleveren, maar de kans op falen is, mede door de hogere complexiteit, ook groter.

‘Een gastlezing geven bij een andere faculteit is al moeilijk omdat overal een administratief doolhof achter zit’

Om dit soort onderzoek te stimuleren moeten onderzoekers dus meer ruimte krijgen om te experimenteren en te falen. Van Woezik: ‘Het is belangrijk dat interdisciplinaire academici steun krijgen van hun leidinggevende. Dat er een gesprek plaatsvindt over hoe het jaar van zo’n onderzoeker eruitziet en wat een leidinggevende wel en niet kan verwachten. En dat er een duidelijker ontwikkelpad is: hoe kan zo’n onderzoeker groeien in diens carrière, los van het feit of er uiteindelijk een publicatie uit voort komt.’

Cross-facultair onderwijs

Naast onderzoek is er volgens de RJA ook veel behoefte aan interdisciplinair en cross-facultair onderwijs. ‘Er werd door de geïnterviewden gezegd: het is zo belangrijk dat de universiteit studenten de capaciteiten meegeeft om te werken aan hedendaagse complexe problemen. Daar hebben ze gewoon die verschillende perspectieven voor nodig. Tegelijkertijd ontdekten we dat juist bij het opzetten van interdisciplinair onderwijs grote problemen zijn.’

Samen een master ontwikkelen of een lesprogramma opzetten met collega’s van andere faculteiten of zelfs met collega’s van een andere opleiding binnen dezelfde faculteit, het blijkt allemaal heel ingewikkeld. Van Woezik: ‘Een gastlezing geven is al moeilijk omdat overal een administratief doolhof achter zit. Er zijn verschillende onderwijsroosters, er wordt gerekend met verschillende tarieven en het is heel moeilijk om uit te vinden bij wie je met welke vraag moet zijn. Veel mensen willen er daarom niet eens meer aan beginnen en zeggen, ik kom wel gewoon een keertje langs. Maar dat staat duurzame samenwerking in de weg.’

Bekius vult aan: ‘Zelfs een masterthesis van een student bij een andere opleiding begeleiden, omdat diens thema mooi aansluit bij je eigen onderzoek, is formeel vaak niet te organiseren. Dat doe je dan maar gratis of in je eigen onderzoekstijd.’

Vijf interdisciplinaire thema’s

Dat de universiteit in de nieuwe strategie vooral inzet op vijf interdisciplinaire onderzoeksthema’s, vinden de RJA-leden op zich prima, vertelt Bekius. ‘Maar als je alleen op die thema’s verbinding gaat zoeken, dan laat je heel veel liggen. Veel onderzoeksthema’s en onderzoekers passen niet in die thema’s.’

‘Excelleren op themagebieden kan, maar dan ben je je aan het profileren en niet zozeer interdisciplinaire samenwerking aan het stimuleren.’

Sturen op thema’s kan de creativiteit en vernieuwende mogelijkheden tot samenwerking ook inperken, vult Van Woezik aan. ‘Als je het probleem al van tevoren hebt vastgesteld, dan veeg je de hele premisse van interdisciplinair samenwerken voor een deel al weg. Want dat gebeurt juist vanuit academische nieuwsgierigheid, ofwel bottom-up. Excelleren op themagebieden kan best een legitieme keuze zijn, maar dan ben je je aan het profileren en niet zozeer interdisciplinaire samenwerking aan het stimuleren.’

Bekius: ‘Laat vooral ruimte voor andere samenwerking en verbinding en organiseer daar ook dingen voor. Besef dat cross-facultair interdisciplinair samenwerken complex is op onze monodisciplinaire universiteit. Het vraagt structurele aanpassingen op verschillende lagen in het systeem om echt verandering teweeg te kunnen brengen. Dat is ook de boodschap die wij nu bij de implementatie van de nieuwe strategie proberen over te brengen.’