Drie Iraniërs van de Radboud Universiteit vertellen over de gebeurtenissen in hun thuisland. Daar gaan hun landgenoten massaal de straat op om te demonstreren tegen het regime van ayatollah Ali Khamenei. Die reageert met harde repressie: volgens mensenrechtenorganisaties zijn al meer dan 2.500 protestanten gedood door het regime. ‘Ik maak me grote zorgen om vrienden en familie.’

Samaneh, onderzoeker: ‘In de hoofden van veel Iraniërs is het regime al ingestort’

‘Het contact met vrienden en familie in Iran is erg instabiel. Een uur geleden (het interview vond plaats op dinsdagmiddag, red.) kon mijn moeder mij even opbellen, maar dat is nu opnieuw onmogelijk.

‘Tot en met 2018 werkte ik als universitair docent in Iran. Daarnaast was ik actief als mensenrechtenactivist met een focus op gendergelijkheid en vrouwenemancipatie, waardoor ik uit het niets werd ontslagen. Mijn paspoort werd een jaar ingenomen door de overheid en ik werd herhaaldelijk verhoord over mijn werk en buitenlandse reizen. Uit angst voor hun eigen veiligheid hielden veel mensen afstand, waardoor ik sociaal geïsoleerd werd. Toen mijn reisverbod eindelijk opgeheven was, kon ik via het programma Scholars at Risk naar Nederland.

‘Sinds vorige week donderdag ben ik amper aan werk toegekomen. Veel Iraniërs in Nederland zijn fysiek en emotioneel uitgeput, omdat we voortdurend op zoek zijn naar nieuws over vrienden en familie. Dit is een historisch moment en we zijn er emotioneel erg bij betrokken.

‘De protesten gaan in de kern over een wisseling van het regime. De demonstranten roepen om vrijheid en richten zich rechtstreeks tot de opperste leider, ayatollah Ali Khamenei. Maar alleen hem vervangen en de rest van het regime intact houden, zoals in Venezuela gebeurd is, is niet wat de demonstranten willen. Het kernprobleem is de systemische corruptie en de ideologische theocratie die de persoonlijke vrijheid onderdrukt. Veel mensen scanderen daarom óók de naam van de voormalige kroonprins Reza Pahlavi, waarmee ze duidelijk maken dat ze een volledige breuk met de Islamitische Republiek willen.

‘Van mensen in Iran hoor ik dat ze, ondanks de immense repressie, de hoop niet hebben verloren’

‘Sinds 2016 zijn opeenvolgende protestgolven steeds groter en radicaler geworden, terwijl ze elkaar ook sneller opvolgen. Telkens reageerde het regime met brute repressie, maar dat heeft de demonstranten niet tegengehouden.

‘Of deze protesten het einde van het regime betekenen, is moeilijk te voorspellen, maar ik geloof wel dat we ons in de eindfase bevinden. Van mensen in Iran hoor ik dat ze, ondanks de immense repressie, de hoop niet hebben verloren. Ze geloven dat dit het einde kan zijn van de Islamitische Republiek. In de hoofden van veel Iraniërs is het regime al ingestort.

‘Wat de internationale gemeenschap zou kunnen doen? Helpen bij het herstellen van de communicatie en internettoegang, zodat journalisten en burgers kunnen laten zien wat in Iran gebeurt. Daarnaast geloof ik dat het regime zal doorgaan met het doden van onschuldige Iraanse demonstranten als de internationale gemeenschap niet daadkrachtig ingrijpt. De enige realistische optie is daarom het Iraanse volk te steunen in zijn streven naar regimeverandering en deze regering niet langer te erkennen. Dat is wezenlijk iets anders dan simpelweg druk uitoefenen op de Islamitische Republiek.

‘De Radboud Universiteit zou platforms kunnen bieden voor academische discussie over Iran. Academici zelf moeten moeilijke vragen durven te stellen: hoe kan een vreedzame regimewisseling plaatsvinden? Is dat überhaupt mogelijk? En met wie kan worden onderhandeld als een regime zijn eigen bevolking met geweld onderdrukt?’

Reza*, student: ‘Ik heb last van survivor’s guilt’

‘Op dit moment is het internet in Iran al meer dan 140 uur afgesloten, al die tijd heb ik geen contact gehad met vrienden, ouders of zussen. Of zij op dit moment aan het protesteren zijn? Ik vermoed van wel, maar ik weet het niet zeker. Die onzekerheid is een van mijn grootste zorgen. Voor vrouwen, die in Iran onder extreme druk staan, is het extra gevaarlijk om te demonstreren.

‘Ik voel een vorm van survivor’s guilt, omdat ik als jongere het gevoel heb dat ik in Iran zou moeten zijn. Maar de gevolgen voor demonstreren zijn extreem: gevangenschap, marteling en zelfs executie.

‘Een kleine groep Iraniërs heeft nog toegang tot internet via Starlink (sattelieten van ruimtevaartbedrijf SpaceX die internettoegang aanbieden, red.). Zo komt er af en toe wat informatie naar buiten, voornamelijk via X. Mijn belangrijkste bron voor nieuws is de onafhankelijke blogger Vahid Online. Hij ontvangt berichten uit Iran en probeert deze te verifiëren. Hij heeft veel vertrouwen binnen de Iraanse gemeenschap.

‘Enkele jaren geleden begon ik aan mijn studie in Nijmegen. Ik had al een diploma en werk in Iran, maar lage inkomens, regelmatige internetblokkades en andere beperkingen maakten het leven steeds moeilijker. Studeren in Europa, bijvoorbeeld via PhD-trajecten, biedt een manier om een toekomst op te bouwen zonder dat je dat als vluchteling moet doen.

‘De afgelopen twintig jaar waren er veel protesten met verschillende aanleidingen, maar de kern van de onvrede bleef dezelfde. Het gaat daarbij niet om verzet tegen religie als persoonlijke overtuiging, maar tegen een staatsvorm waarin religie wordt gebruikt om wetten en het dagelijks leven te controleren. Mensen zijn het zat dat een overheid, die zegt namens hen te spreken, religieuze normen oplegt in elk aspect van hun bestaan.

‘Ik heb de indruk dat de protesten deze keer intenser zijn en minder geremd’

‘Het afzetten van ayatollah Ali Khamenei en zijn directe kring zijn cruciaal voor echte verandering, want zij controleren het leger, het buitenlandbeleid en de religieuze structuur die aan de samenleving wordt opgelegd. De steun aan Reza Pahlavi komt vooral voort uit het gebrek aan alternatieven: op dit moment is er niemand anders die de Iraniërs kan verenigen.

‘Of het regime dit keer zal vallen is moeilijk te zeggen. Ik heb de indruk dat de protesten deze keer intenser zijn en minder geremd. Mensen lijken minder angstig dan eerder. Het regime zet zwaar militair materieel in en stelt geen duidelijke grenzen aan geweld. Maar zonder externe steun vrezen velen dat de opstand niet zal slagen. Als er niets gebeurt, zullen de protesten waarschijnlijk afnemen en zal de wanhoop toenemen.

‘Zelf kom ik uit Teheran, waar het verzet tegen het regime wijdverspreid is. In kleinere dorpen en steden was er altijd meer steun voor het regime, maar die religiositeit neemt af. Die verschuiving zie ik ook in mijn eigen familie. Mijn ouders waren vroeger religieus, maar zijn in de loop der jaren steeds kritischer geworden. Veel mensen die ooit gelovig waren, keren zich nu actief tegen het systeem.

‘Of de Radboud Universiteit wat kan betekenen voor Iraniërs? Symbolische acties, zoals een statement maken of informatie delen, zouden veel kunnen betekenen voor Iraanse studenten en medewerkers. En begripvol en flexibel zijn is ook belangrijk. Veel Iraniërs zijn mentaal verlamd, we kunnen ons nauwelijks concentreren en volgen constant het nieuws. Een kleine verschuiving van een deadline voor een werkstuk kan dan een groot verschil maken.’

Maryam*, onderzoeker: ‘Praat over de protesten met Iraanse medestudenten en collega’s’

‘Ik maak me grote zorgen om mijn familie en vrienden. Dinsdag had ik een gemiste oproep van mijn moeder, maar terugbellen lukte niet. Mijn telefoon staat nu niet meer op stil, in de hoop dat ik het hoor als ze terugbelt.

‘Crises in Iran zijn helaas niets nieuws voor Iraniërs die al lange tijd in buitenland wonen. Veel mensen in mijn Iraanse netwerk in het buitenland hebben geleerd om daarmee om te gaan: je dompelt je ofwel volledig onder en raakt depressief, ofwel leer je om er een beetje afstand van te nemen. Toch word ik enorm geïnspireerd door de moed van de mensen in Iran. De eerste nacht dat ik het nieuws volgde, heb ik mezelf beloofd om voortaan moediger te leven.

‘Anders dan eerdere protesten is dat nu mensen uit verschillende sociale klassen en uit het hele land meedoen: uit grote en kleine steden en uit dorpen. In het verleden waren de protesten meer versnipperd, maar nu komt alles samen; langdurige politieke onderdrukking, economische problemen, waterschaarste, luchtvervuiling en regelmatige stroomuitval, en vooral het geweld van de overheid. Mensen zijn uitgeput. Decennia van druk hebben hen op een punt gebracht waarop ze het gevoel hebben niets meer te kunnen verliezen. Dit is een revolutie.

‘Ook emotioneel is er iets veranderd: op sociale media las ik vroeger vooral verdriet en slachtofferschap, maar nu overheerst een andere toon. Mensen moedigen elkaar aan om sterk te zijn. Persoonlijk voelde ik de eerste hoop bij de beweging die ontstond na de moord door de zedenpolitie op Mahsa Amini in 2022. Deze keer is dat gevoel nog sterker.

‘Er leeft een collectief gevoel dat vrijheid deze prijs waard is’

‘Zelfs als het regime nu niet valt, denk ik dat er geen weg meer terug is. Hoe meer geweld het regime gebruikt, hoe gemotiveerder mensen worden. Het voelt alsof de hele natie verenigd is. Er leeft een collectief gevoel dat vrijheid deze prijs waard is. Mensen vinden de nood aan verandering belangrijker dan bang zijn.

‘Zelf verhuisde ik ongeveer tien jaar geleden naar Nederland. Voor Iraniërs van mijn leeftijd, zeker onder hoogopgeleiden, is dat heel gebruikelijk. Na de vreedzame protesten tijdens het presidentschap van Ahmedinejad, die hard werden onderdrukt, had ik het gevoel dat ik in Iran niets meer kon veranderen. Dat speelde een doorslaggevende rol, maar daarnaast ben ik ook gewoon een avontuurlijk en nieuwsgierig persoon.

‘Of ik een tip heb voor niet-Iraanse studenten en medewerkers? Praat over de protesten met je Iraanse medestudenten en collega’s! Het is heel bevreemdend om te weten dat mensen in jouw land worden gedood, terwijl op het werk vaak over alledaagse dingen wordt gepraat. Europeanen zijn vaak bang om het onderwerp aan te snijden, maar die stilte kan erg pijnlijk zijn. Empathie doet veel. Wat dat betreft zou het sterk zijn als de universiteit een statement wil maken.

‘Mijn gevoel over mijn Iraanse identiteit is veranderd. Vroeger voelde ik weinig nationale trots, maar door deze beweging voel ik me trots op de moed, veerkracht en solidariteit van mijn landgenoten.’

*Wegens veiligheidsredenen zijn de namen van Reza en Maryam gefingeerd. Hun echte namen zijn bekend bij de redactie.