Ze aten gras, werden geslagen met wapenstokken en verwondden zich aan een grenshek. In de winter van 2023 zaten de Afghaanse dertigers Khan en Abdullah vijftien dagen vast in de ‘death zone’, het levensgevaarlijke grensgebied tussen Belarus en Polen. ‘Ik had niet gedacht dat dit mogelijk was in Europa.’

‘Als de Poolse politie ons te pakken kreeg, dan sloegen ze ons met wapenstokken.’

Khan* vertelt op rustige toon in het Pashtu, af en toe kijkt hij even voor zich uit in het appartement in Antwerpen. ‘Ons eten gooiden ze op de grond en de SIM-houders van onze telefoons maakten ze kapot, zodat we niet meer konden navigeren.’

‘Omdat we amper proviand mee hadden, hebben we gras gegeten’, vult Abdullah* aan. Net als zijn vriend draagt hij Afghaanse kleren en zit hij op een zacht tapijt. Door het open raam weerklinkt druk autoverkeer, af en toe rinkelt de bel van een tram. ‘En we dronken water uit poelen en sloten.’

Vermist in het grensgebied

In het najaar en de winter van 2022-2023 proberen Khan (33) en Abdullah (34) zes maanden lang samen met tien andere Afghanen de Europese Unie te bereiken via de Pools-Belarussische grens. Vijftien dagen brengen ze door in het uitgestrekte woud dat zich tussen de grenshekken van beide landen bevindt.

De afgelopen jaren stierven meer dan honderd vluchtelingen in dat gebied, blijkt uit een rapport van Border Forensics, waar twee Nijmeegse wetenschappers aan meewerkten. Nog eens meer dan twee honderd vluchtelingen raakten vermist in het grensgebied.

Onder de vorige regering van Afghanistan werkten Khan en Abdullah als militair. Na de machtsovername door de Taliban in augustus 2021 werden ze gevangengenomen en zwaar mishandeld. Na hun vrijlating besloten ze dat ze koste wat het kost het land wilden verlaten. ‘We riskeerden ons leven in Afghanistan’, zegt Khan. ‘Veel mensen die voor de vorige regering werkten, zijn vermoord.’

Volgens een VN-rapport uit 2023 zijn meer dan 200 functionarissen en medewerkers van de veiligheidsdiensten sinds de machtsovername door de Taliban in 2021 geëxecuteerd. Tussen januari en juni 2024 zijn 614 mensen, onder wie 33 vrouwen, zonder rechtsgrondslag opgepakt, blijkt uit een rapport van de Afghaanse mensenrechtenorganisatie Rawadari Foundation. Khan en Abdullah vermoeden dat de werkelijke aantallen nog veel hoger zijn.

In eerste instantie willen de vrienden, die hun verhaal met foto’s en filmpjes ondersteunen, naar Europa reizen via Turkije, maar het lukt ze niet om aan een visum te komen. Met tien andere Afghanen doen ze een beroep op smokkelaars, die hen voor 15.000 dollar per persoon naar Europa beloven te brengen, inclusief eten, overnachtingen en visa voor Iran en Rusland.

‘In het najaar van 2022 stapten we in Iran op het vliegtuig naar Rusland. Na vijftien dagen in Moskou bracht een smokkelaar ons met de auto tot vlak voor de grens met Belarus.’

Daar worden de Afghanen uit de auto gezet: de laatste zes uur moeten ze zelf lopen. Khan: ‘Dat was best moeilijk, want het was heel koud, het had gesneeuwd en er waren veel poelen en beekjes. We moesten onze zware rugzakken meeslepen door een heuvelachtig bos. Maar het bleek niets in vergelijking met wat ons allemaal nog te wachten stond.’

De twaalf Afghanen worden naar eigen zeggen naar Brest gebracht, een stad in de buurt van de Poolse grens op de as Berlijn-Moskou. ‘De smokkelaars hadden huisjes voor ons gehuurd, die we niet mochten verlaten. Als we eten of sigaretten wilden, moesten we dat aan hen vragen.’

Pushbacks

Vanuit Brest brengen de smokkelaars de Afghanen met de auto naar een plek op zo’n dertig à veertig kilometer van het Belarussische grenshek – dichterbij mogen mensen niet komen zonder een geldige vergunning. Het eerste deel van hun wandeltocht door het uitgestrekte woud van Białowieża lopen ze onder begeleiding van een smokkelaar, het laatste stuk van de tocht moeten ze zelf navigeren. Tien à twaalf keer proberen Khan en Abdullah op die manier de grens over te steken.

Keer op keer mislukken de pogingen. ‘Soms werden we in het bos onderschept door Belarussische grenswachters die ons terugstuurden’, zegt Khan. ‘Soms liepen we dag en nacht door een bos maar raakte de smokkelaar de weg kwijt, waarna we moesten teruglopen. Een keer zijn we erin geslaagd om het Belarussische grenshek over te steken, maar werden we daarna onderschept door de Poolse grenspolitie, die ons terugstuurde naar Belarus. We dachten dat de mensen in Europa heel behulpzaam zouden zijn en dat ze de eigen asiel- en migratiewetten kenden, maar dat bleek niet het geval.’

‘Als ze ons te pakken kregen, dan namen ze meteen ons eten en onze telefoons af’

Het terugsturen van vluchtelingen naar Belarus door de Poolse grenspolitie, de zogenaamde pushbacks, is verboden volgens Europees en internationaal recht. Wie de Europese Unie weet te bereiken, heeft het recht een asielverzoek in te dienen. Ten tijde van de vluchtpoging van Khan en Abdullah is het aan het Europese land in kwestie, in dit geval Polen, om op individueel niveau te onderzoeken of de asielzoekers gevaar lopen in hun land van herkomst, of niet.

Zowel de Belarussische als de Poolse politieagenten gebruiken geweld, zegt Khan. ‘Ze zetten vaak honden in. Als ze ons te pakken kregen, dan namen ze meteen ons eten en onze telefoons af. Ons eten gooiden ze op de grond. Ook brachten ze ons naar een andere plek aan de andere kant van de grens waar we de weg niet kenden. Zonder telefoons hadden we geen contact meer met de smokkelaars, soms duurde het twee à drie dagen om het eerder afgesproken punt te bereiken.’

Pingpongbal

Maar het moeilijkste moment van de reis moet dan nog komen. Op een gegeven moment verblijven de twaalf Afghanen vijftien dagen en nachten in de death zone, de beruchte strook in het bos die zich tussen de grenshekken van Polen en Belarus bevindt. Worden ze gevonden door de Poolse grenswachten, dan sturen ze hen terug het bos in. Aan het Belarussische grenshek worden ze de andere kant op gestuurd. De Afghanen fungeren als een pingpongbal tussen de pushbacks van de Poolse agenten en de pushforwards van de Belarussische politie, en dat tijdens een strenge winter. ‘Van de smokkelaar hadden we slechts eten voor één dag gekregen: koekjes en muesli.’

Ook volgens Abdullah is dit het moeilijkste periode van de reis. ‘Er lagen dikke hopen sneeuw, we maakten vuren om toch enigszins warm te blijven. Bovendien leden we honger. Heel soms gaf een Poolse grenswacht een klein beetje eten door het grenshek, maar dat waren echt uitzonderingen.’

Khan toont een paar foto’s en filmpjes van die periode, waarop hij en Abdullah in dikke winterkleding en in een slaapzak in een besneeuwd bos liggen. In een ander filmpje, waarop beide mannen te zien zijn, ligt een Afghaanse man in een bos op de grond, met een rugzak als neksteun. Hij lacht en zegt dat het niet zo makkelijk is om naar Europa te gaan. Iemand anders zegt aan de gewonde man dat hij niet te veel lawaai moet maken, want anders komt de politie achter hen aan. ‘En dan zal je geschopt worden en stokslagen krijgen, net zoals Joorul en Ahmad.’

Keer op keer proberen de Afghanen Polen te bereiken. Telkens mislukken hun pogingen en verschillende keren worden ze door de Poolse politie gepakt. De meeste voorbeelden van geweld door de grenswachters die Khan beschrijft, komen terug in het rapport van Border Forensics. ‘Ze gebruikten wapenstokken en ze maakten onze telefoons kapot. Ze zeiden dat we terug moesten lopen naar Belarus. Vluchtelingen van onze groep met een gebroken voet en verwondingen aan de handen kregen geen hulp. We werden telkens naar een andere plek bij de grens gebracht.’

‘Vluchtelingen met een gebroken voet en verwondingen aan de handen kregen geen hulp’

Ook de Belarussische grenspolitie hield zich niet aan de regels, vertelt Abdullah. ‘Toen we een keer gepakt werden, sloten ze ons op in een klein houten huisje dat helemaal omgeven was door sneeuw. Het was er -20 à -25 graden Celsius, zoals in een diepvries. Pas 24 uur later mochten we opnieuw naar buiten.’

In de death zone zijn de Afghanen de wanhoop nabij. ‘We hadden helemaal geen wens meer om verder te leven’, zegt Khan. ‘Maar teruggaan naar Afghanistan was geen optie.’ Op de vijftiende dag kunnen de sterk verzwakte Afghanen eindelijk terugkeren naar Belarus en reizen ze door naar Minsk. ‘Daar kregen we verzorging en medicijnen, en konden we terug op krachten komen.’

Ook een volgende poging om de grens over te steken mislukt: vier dagen en nachten verblijven de vluchtelingen nu in het grensland. ‘Opnieuw werden we gepakt door de grenspolitie. Hun gezichten waren helemaal bedekt, we wisten niet wie tegenover ons stond. Deze mannen gebruikten nog meer geweld. Veel vluchtelingen raakten gewond, of waren in shock, ze konden niet bewegen.’

Vingerafdrukken

Samen met de smokkelaar bedenken Khan en Abdullah een nieuw plan om de grens over te steken: in de death zone bouwen ze een ladder van 5,5 meter hoog. ’s Nachts plaatsen ze de ladder tegen de grensmuur en klimmen ze omhoog. Bij het afdalen van het grenshek aan de Poolse kant halen verschillende vluchtelingen hun handen open aan de concertina-draad, die wegens snijvlakken nog scherper is dan standaard prikkeldraad.

Maar deze keer lukt het wel om de muur over te steken zonder gepakt te worden. ’s Nachts lopen de Afghanen veertig kilometer door het bos, tot ze een plek vinden om bij te slapen. In de buurt van een autoweg wachten ze op de smokkelaar, om niet door anderen gezien verschuilen ze zich tot de borst in het water in een klein meertje. De chauffeur brengt hen naar de Pools-Duitse grens.

Bij een politiecontrole in Duitsland laten de Afghanen hun vingerafdrukken achter. Volgens de toenmalige Europese regels betekent dit dat ze de hele asielprocedure in Duitsland moeten blijven. Maar Khan en Abdullah besluiten verder te reizen naar België, waar familie van hen woont. Dat houdt in dat ze achttien maanden zullen moeten wachten voor ze in België asiel kunnen aanvragen. Tot die tijd verblijven ze illegaal in het land.

Bij een routinecontrole in België worden Khan en Abdullah alsnog opgepakt. Twintig dagen verblijven ze in de gevangenis, daarna worden ze terug naar Duitsland gebracht. ‘Europa binnenkomen was een fysieke marteling, maar dit was mentaal een erg moeilijke periode’, zegt Khan. ‘We wilden niets liever dan zo snel mogelijk beginnen te werken, zodat we onze familie konden ondersteunen.’

Eigen winkel

Inmiddels gaat het goed met beide mannen, vertellen ze, even voor er lam, rijst en brood wordt geserveerd. ‘Een half jaar geleden kreeg ik een verblijfsvergunning’, zegt Khan. ‘Eindelijk kon ik de moeilijke periode achter me laten en naar de toekomst kijken. Nu ik een woning heb, kan ik asiel aanvragen voor mijn vrouw en kinderen. Ik hoop dat ze snel een visum krijgen.’

Af en toe kijkt Khan nog naar de foto’s en filmpjes van drie jaar geleden. ‘Het is ongelofelijk dat we dit gedaan hebben, denk ik dan. En dat mensen zulke gevaarlijke dingen doen om naar Europa te gaan.’

‘Het is ongelofelijk dat mensen zulke gevaarlijke dingen doen om naar Europa te gaan’

Van familieleden en andere vluchtelingen had Khan gehoord dat er mensen doodgaan of vermist worden wanneer ze Europa via deze route proberen te bereiken. ‘Enkele van onze medereizigers waren er tijdens de reis soms ook heel erg aan toe. Ze stelden voor om alleen achter te blijven, omdat ze het gevoel hadden dat ze de rest van de groep ophielden.’

Maar de groep had op voorhand beslist dat ze gedurende de hele reis samen zouden blijven. ‘In dergelijke gevallen beslisten we even te rusten en het resterende eten te geven aan wie niet meer kon. Daarna gingen we opnieuw langzaam lopen en gaven we ondersteuning aan wie het nodig had. Daarom hebben we het met zijn allen gehaald.’

Terugkeren is geen optie

Abdullah, die al eerder een verblijfsvergunning kreeg, ziet er moe maar tevreden uit. Na drie jaar wachten is hij uitgerekend op de dag van het interview zijn vrouw en drie kinderen gaan ophalen op de luchthaven van Zaventem. ‘Ik ben blij dat we hier kunnen leven. Het liefst was ik in Afghanistan gebleven, maar dat is helaas niet mogelijk. Dus proberen we het beste te maken van ons nieuwe leven. Op dit moment volg ik Nederlandse les, daarna zou ik graag een eigen winkel beginnen. Ik moedig mijn kinderen aan om hier goed te studeren.’

De twee Afghanen vinden het een goede zaak dat de onderzoekers in hun rapport aandacht besteden aan de levensgevaarlijke situatie aan de Pools-Belarussische grens. Ze hopen dan ook dat het rapport weerklank vindt bij beleidsmakers, zeker omdat op dit moment vluchtelingen nog steeds proberen de grens over te steken. Abdullah: ‘Van hen hoor ik dat het alleen nog maar moeilijker is geworden, de grensbewaking is toegenomen. Sommigen hebben alle juwelen van de familie verkocht om de oversteek te kunnen bekostigen. Hopelijk worden deze mensen niet vergeten en wordt het voor hen in de toekomst makkelijker om naar Europa te reizen.’

*Wegens veiligheidsredenen zijn de namen van Khan en Abdullah gefingeerd. Hun echte namen zijn bekend bij de redactie.

**Met dank aan Ghulamullah Habibi voor het tolken.