102 vluchtelingen overleden de afgelopen vijf jaar aan de Pools-Belarussische grens. In hetzelfde gebied raakten in die periode meer dan 200 migranten vermist. Dat blijkt uit een onderzoeksrapport van Border Forensics, waar ook Nijmeegs onderzoek aan bijgedragen heeft.

102 mensen lieten sinds 2021 het leven terwijl ze pogingen ondernamen om als vluchteling de Pools-Belarussische grens over te steken. En wellicht stopt de teller daar niet, want 214 migranten raakten in diezelfde periode vermist in de bossen tussen beide landen. Onder vluchtelingen staat het grensgebied dan ook bekend als de death zone.

Dat blijkt uit een onderzoek van Border Forensics en onderzoeksprojecten The Circumference of Violence en Infrastructuring Nature (zie kader).

Verdrinking, uitputting of onderkoeling worden door overheden vaak genoemd als oorzaken van deze sterfgevallen en vermissingen. Maar dat is niet het volledige verhaal, vertelt hoofdonderzoeker Peter Teunissen.

‘Ook het natuurlijke grenslandschap van rivieren, moerassen en bossen, waar mensen die de omgeving niet kennen proberen te overleven, speelt een rol. Hetzelfde geldt voor de steeds uitgebreidere grensinfrastructuur van hekken, camera’s en drones en het optreden van grenswachters. Door deze combinatie van factoren raken mensen uitgeput, wat bijdraagt aan de dodelijkheid van de grens.’

Reisbureaus en visa

In de zomer van 2021 wordt het steeds drukker aan de Pools-Belarussische grens. Dat heeft alles te maken met het verslechteren van de betrekkingen tussen Belarus en de Europese Unie. Omdat de Belarussische president Aleksandr Loekasjenko hardhandig optreedt tegen demonstranten die zijn frauduleuze verkiezingsoverwinning aan de kaak stellen, legt de EU het land verschillende sancties op.

Als reactie faciliteert Loekasjenko de doorstroom van migranten uit het Mondiale Zuiden – denk aan landen als Irak, Eritrea, Syrië en Afghanistan – naar Europa via zijn land. Door visa te verlenen, reisbureaus in te schakelen en vluchten aan te bieden, wil hij de Europese Unie destabiliseren.

‘Maar natuurlijk hebben migranten ook hun eigen beweegredenen om deze route uit te proberen’, zegt Teunissen. ‘Als er een opening is aan een buitengrens, zoals destijds in Belarus, dan proberen ze daarvan gebruik te maken.’

Al dan niet met hulp van het Belarussische regime begeven tienduizenden migranten zich naar de Poolse buitengrens van de Europese Unie.

Gewond aan het grenshek

Daar aangekomen stuiten de migranten echter op de Poolse grenspolitie, die ze terugstuurt naar de andere kant van de grens. Waarop de Belarussische politie hen opnieuw, soms met geweld, terug naar Polen beweegt. ‘Als een pingpongbal worden de migranten heen en weer gestuurd’, zegt Teunissen.

‘De Poolse grenswachten gebruiken daarbij wapens, stokken en pepperspray. Om Polen te bereiken moeten vluchtelingen een rivier oversteken. In bepaalde delen van de grens is er sinds 2022  een 5,5 meter hoog grenshek met concertina-draad (scheermesprikkeldraad, red.). Als ze van het hek vallen, lopen ze verwondingen op. Vaak proberen ze meermaals het hek over te klimmen voor het lukt en stapelen de verwondingen zich op. Soms met de dood tot gevolg.’

In het rapport reconstrueren de onderzoekers tien sterfgevallen van vluchtelingen tot in detail, zoals dat van de 28-jarige Ethiopische vrouw Mahlet Kassa. Op 3 februari 2023 alarmeren twee medevluchtelingen Poolse grenswachters dat Mahlet niet meer op haar benen kan staan en dat haar kleren nat zijn geworden in het grensgebied, terwijl het vriest.

Ze heeft dringend medische hulp nodig, aldus de migranten, die de grenspolitie precies vertellen waar ze de vrouw kunnen vinden. Maar in plaats van hulpdiensten naar Mahlet te sturen, sturen de grenswachters haar twee vrienden terug naar Belarus. Negen dagen later vinden vrijwilligers van een Poolse ngo het lichaam van Mahlet, vlakbij de plaats waar haar vrienden haar voor het laatst hebben gezien.

Noodoproepen van vluchtelingen worden wel vaker niet beantwoord door de autoriteiten, zegt Teunissen. ‘Ook verbieden autoriteiten ngo’s zoals Artsen Zonder Grenzen om hulp te bieden. En het gebeurt dat migranten die hulp zoeken, zoals de vrienden van Mahlet, worden opgepakt en teruggestuurd naar Belarus, terwijl de persoon die hulp nodig heeft wordt genegeerd.’

Donald Tusk

Grenswachters maken overigens niet alleen gebruik van direct geweld zoals wapens en pepperspray, vult Joris Schapendonk aan. Hij is universitair hoofddocent Sociale Geografie aan de Radboud Universiteit. ‘In het rapport is ook sprake van indirect geweld, bijvoorbeeld door het plaatsen van borden met verkeerde richtingaanwijzingen. Hierdoor raken mensen gedesoriënteerd en verdwalen ze in het bos. Zo kunnen onderkoeling en uitputting sneller optreden.’

‘Wat er gebeurt aan de Pools-Belarussische grens is geen uitzondering’

Het zijn allemaal voorbeelden van de zogenaamde pushbacks: het terugsturen van migranten over de grens, zonder enige vorm van rechtsgang, vaak gepaard met geweld en dwang.

‘Wat er gebeurt aan de Pools-Belarussische grens is geen uitzondering’, zegt Schapendonk. ‘Aan de Turks-Griekse en de Bosnisch-Kroatische grens, waar we eerder onderzoek naar hebben gedaan, zien we hetzelfde gebeuren: het militariseren van grenzen en het steeds weer confronteren van migranten met gewelddadige praktijken.’

Teunissen noemt het zorgwekkend dat dit soort praktijken, die eerder als ‘illegaal’ of buiten de wet werden gezien, inmiddels genormaliseerd lijken in Europa. Ook de verkiezingsoverwinning van de Poolse liberale politicus Donald Tusk in december 2023, die de rechts-radicale PiS-partij van de macht verdreef, veranderde niets aan het grensbeleid. Sinds zijn aantreden werd alleen maar meer grensinfrastructuur geïnstalleerd, aldus het rapport.

Omgevallen bomen, rivieren en moerassen

Welke invloed heeft de natuurlijke omgeving op het aantal grensdoden en hoe wordt die omgeving ingezet om ervoor te zorgen dat er minder mensen Europa binnenkomen? Het zijn enkele grote vragen die Teunissen en Schapendonk bezighielden tijdens hun onderzoek.

Schapendonk: ‘Door een gebrek aan legale routes moeten vluchtelingen vaak rivieren oversteken, wat gepaard gaat met uitputting, onderkoeling en verdrinking.’

Het 150.000 hectare grote woud van Białowieża is een prachtig stukje natuur, stelde Teunissen de afgelopen jaren verschillende keren vast. ‘Het is een van de oudste oerbossen van Europa. Er zijn veel vegetatie, omgevallen bomen, rivieren en moerassen. In de winter is het er superkoud, vaak ver onder het vriespunt. Eigenlijk lijkt het vooral een groot natuurgebied. Tot je opeens militaire vrachtwagens ziet rondrijden.’

Met de financiële en politieke steun van de Europese Unie tuigde de Poolse overheid de afgelopen jaren een enorme grensinfrastructuur op in het woud. Teunissen: ‘Eerst werd er concertina-draad neergelegd: een soort prikkeldraad met mesjes, ontwikkeld om mensen of dieren te verwonden. Eerst één rol, later drie rollen op elkaar. Daarna kwamen er camera’s bij. Het elektronisch surveillancesysteem is gefinancierd door de Europese Unie.’

De onderzoekers van het Death Zone-rapport brachten in kaart op welke specifieke plaatsen in het landschap deze infrastructuur werd geplaatst. De grens tussen Polen en Belarus loopt namelijk deels over land en deels langs een rivier. In eerste instantie werd de infrastructuur alleen op het land geïnstalleerd en dus niet langs de rivier – daar kwam pas later extra apparatuur te staan. Grenswachters die de onderzoekers spraken, vertelden dat er geen hek nodig was. Teunissen: ‘Volgens hen doet de rivier het werk van het hek.’

Rivieren en andere onderdelen van het landschap maken wel degelijk deel uit van de grensinfrastructuur, betogen de onderzoekers daarom. Schapendonk: ‘Als mensen verdrinken tijdens het oversteken van die rivier, dan is dat omdat de infrastructuur zo ontworpen is dat de rivier daarin een rol speelt. Dat is een belangrijk punt als het gaat om de verantwoordelijkheid voor grensdoden aan de buitengrens van Europa. Natuurlijke omstandigheden worden vaak gezien als een passieve context rondom grensdoden, maar dit onderzoek laat zien dat er wel degelijk actieve elementen in zitten.’

Kogels

Hoe kan het dat een buitengrens van de Europese Unie anno 2026 nog steeds zo dodelijk is, terwijl Europese afspraken voorschrijven dat het land waar de vluchteling de EU binnenkomt al dan niet asiel verleent?

‘Dat is een vraag die we met zijn allen, of het nu de academische gemeenschap of beleidsmakers betreft, steeds weer moeten stellen’, zegt Schapendonk. ‘Als je die vraag blijft herhalen, moeten mensen zelf op zoek naar het antwoord.’

De onderzoekers hebben met dit rapport vooral inzichtelijk willen maken wat er aan de Europese buitengrenzen gebeurt, zegt Schapendonk. ‘Dit onderzoek is in die zin uniek, omdat het gedetailleerd kaartmateriaal, telefoondata en getuigenissen van migranten combineert, inclusief gesprekken met grensbewakers. Ons doel is om inzicht te bieden en verantwoordelijkheden aan te wijzen. En natuurlijk, als je verder uitzoomt, zou je een gelijkwaardiger mobiliteitsregime willen, waarin rechten eerlijker over de wereld zijn verdeeld. Maar dat lijkt verder weg dan ooit.’

‘Politici noemden migranten in Ceuta afgelopen zomer niet alleen een gevaar, maar zelfs een militaire dreiging’

De afgelopen decennia is de angst voor het vreemde alleen maar toegenomen, vult Teunissen aan. ‘We praten vaak over “migratie”, tussen aanhalingstekens. Politici noemden migranten in Ceuta afgelopen zomer niet alleen een gevaar, maar zelfs een militaire dreiging. Inzake ons onderzoek spraken Poolse politici over “migranten die als kogels door Belarus worden afgeschoten”. Die woordkeuze dehumaniseert mensen. En door continu te investeren in grenscontroles in plaats van in legale en veilige routes, of in oplossingen voor de redenen waarom mensen migreren, heeft Europa zich in een ongemakkelijke positie gemanoeuvreerd.’

Litouwen en Letland

Of het nieuwe Europese Asiel- en Migratiepact iets ten goede kan veranderen voor vluchtelingen die proberen een Europese buitengrens over te steken, betwijfelen de onderzoekers. Schapendonk: ‘De tendens is het steeds meer het naar buiten drukken van opvang en verantwoordelijkheden, bijvoorbeeld via overeenkomsten met landen als Albanië of Oeganda om weggestuurde migranten op te nemen.’

In tussentijd proberen ook vandaag de dag nog heel wat vluchtelingen Europa te bereiken via Belarus, al is dat door de alsmaar groeiende grensinfrastructuur nog moeilijker en gevaarlijker geworden. Volgens Teunissen is de migratieroute daarom wat meer naar het noorden verplaatst, naar Litouwen en Letland.