De Europese Commissie en lidstaten zijn op de hoogte van het dodelijke beleid aan de grens van Belarus met Polen, maar niemand onderneemt actie. Dat zegt hoogleraar Migratierecht en Europarlementslid Tineke Strik in een reactie op het rapport van Border Forensics. ‘Aan de Poolse buitengrens heerst bijna een situatie van wetteloosheid.’

Aan de Pools-Belarussische grens overleden de afgelopen vijf jaar 102 vluchtelingen, blijkt uit een onlangs gepubliceerd rapport van Border Forensics. In hetzelfde gebied raakten nog eens meer dan 200 migranten vermist.

Eind 2021 reisde hoogleraar Migratierecht en Europarlementslid (Pro) Tineke Strik naar de Poolse buitengrens van de Europese Unie, maar toegang tot het grensgebied kreeg ze niet. Om een beter beeld te krijgen van de situatie, ging ze ter plekke in gesprek met ngo’s, vluchtelingen en de Poolse Ombudsman, zegt Strik in haar kamer in het Grotiusgebouw.

Aan de grens van Belarus met Litouwen mocht het Europarlementslid wel op pad met nationale grenswachten en met een delegatie van het Europese grensagentschap Frontex. ‘Daar zag ik de poortjes aan de grens waar mensen weer doorheen worden teruggeduwd. De grimmigheid van die situatie trof me. Het was toen winter, je kunt je dan heel goed voorstellen hoe het voelt om in een niemandsland in de vrieskou te moeten verblijven.’

De Afghaanse vluchtelingen Khan en Abdullah verbleven in 2023 vijftien dagen in de zogeheten ‘death zone’ tussen Polen en Belarus. Ze fungeerden als een pingpongbal tussen de pushbacks van de Poolse agenten en de pushforwards van de Belarussische politie.

‘Dit soort praktijken zijn bekend bij de Europese Unie en de Europese Commissie, maar worden oogluikend toegestaan. Omdat er een vrij brede acceptatie is onder lidstaten en de Europese Commissie om deze schendingen toe te staan, heerst aan de Poolse buitengrens bijna een situatie van wetteloosheid. Terwijl pushbacks (het met geweld tegenhouden en terugduwen van vluchtelingen aan buitengrens, red.) heel duidelijk in strijd zijn met de Europese en de internationale regels. Mensen die bij de grens aangeven dat ze bescherming nodig hebben, moeten toegang krijgen tot een asielprocedure.’

‘De oorlogsretoriek van Oost-Europese politici maakt het probleem alleen maar groter’

‘De oorlogsretoriek van Oost-Europese politici maakt het probleem alleen maar groter. Ze spreken over hybride aanvallen en over de ‘weaponization of migrants’. Ook zien ze pushbacks als een vorm van zelfverdediging en bescherming van het EU-grondgebied. Zo doen ze precies hetzelfde als wat ze Belarus verwijten: ze gebruiken deze mensen als instrument. Het is natuurlijk wel zo dat Belarus migranten ronselt om ze over de grens te duwen (wegens verslechterende verhoudingen tussen Belarus en de EU faciliteert de Belarussische president Aleksandr Loekasjenko sinds 2021 de doorstroom van migranten uit het Mondiale Zuiden naar Europa via zijn land, red.). Maar je kunt daar ook reageren door sancties op te leggen aan Belarus.’

Wat vindt u van het onderzoeksrapport van Border Forensics, waaruit blijkt dat de afgelopen vijf jaar meer dan honderd migranten stierven aan deze buitengrens?

‘Het is van onmetelijk belang dat die feiten boven water komen. Pas als je ziet hoe dodelijk het beleid aan de Europese buitengrenzen is, wordt de urgentie groter om dit aan te pakken. Juist omdat het zo’n moeilijk toegankelijk gebied is, is het voor beleidsmakers en rechters lastig om te weten wat daar écht gebeurt. Dit soort rapporten kunnen daarom helpen ter ondersteuning van de handhaving van het recht. En ze zijn ook erg belangrijk voor de mensen waarover het gaat: de vluchtelingen.’

Waarom opereert het Europese grensagentschap Frontex, dat nota bene een hoofdzetel heeft in Warschau, niet aan de grens met Belarus?

‘Omdat lidstaten zelf mogen kiezen of ze Frontex al dan niet uitnodigen. Zowel de vorige (rechts-radicale, red.) PiS-regering als de huidige Poolse regering onder leiding van (de liberale, red.) Donald Tusk willen geen pottenkijkers aan de buitengrens. Omdat er een soort noodtoestand is uitgeroepen, is het gebied ook heel moeilijk bereikbaar voor humanitaire organisaties, onderzoekers en journalisten. De Poolse overheid ziet Frontex als een onwelkome gast, omdat het agentschap ook onderzoek moet doen naar het waarborgen van mensenrechten. Ze vinden het kennelijk veel aangenamer als er niemand is die daar rapporten over schrijft.’

‘Of de aanwezigheid van Frontex een verschil zou maken, is natuurlijk nog maar de vraag. In Griekenland is het grensagentschap al jaren aanwezig, maar het Europees Hof voor de Rechten van de Mens heeft vorig jaar in een arrest geschreven dat de pushbacks daar nog steeds systematisch en structureel zijn. Zelfs de Fundamental Rights Officer van Frontex rapporteert er braaf over. En toch verandert er niets aan de pushbacks, en blijft Frontex doorgaan met het ondersteunen van de Griekse grenswachten.’

Kan het nieuwe Europese Asiel- en Migratiepact, dat afgelopen juni in werking trad, iets veranderen aan deze situatie?

‘Bijna meteen na het aannemen van het Asiel- en Migratiepact eiste de Poolse premier Donald Tusk van Ursula Von der Leyen (voorzitter van de Europese Commissie, red.) dat Polen niet op de vingers getikt zou worden als het land mensen de toegang tot een asielprocedure zou weigeren. Het recht op het indienen van een asielverzoek is de kern van het vluchtelingenrecht, omdat dan pas kan worden onderzocht of iemand veilig kan terugkeren of bescherming nodig heeft. Wat mij zorgen baarde, is dat Von der Leyen niet afwijzend reageerde op het verzoek van Tusk. Onder uitzonderlijke omstandigheden zijn volgens haar uitzonderingen op de toegang tot een asielprocedure mogelijk. Dat is de bijl aan de wortel van het asielrecht.’

‘Maar de vraag is natuurlijk waar Polen zich op kan baseren voor hun pushbacks. Zeker niet op het recht, en evenmin op overmacht of een situatie die ze niet zouden aankunnen. Keer op keer legt het Europees Hof voor de Rechten van de Mens van de Raad van Europa tijdelijke maatregelen op aan Polen om de Poolse regering te dwingen een asielverzoek in behandeling te nemen, maar de schendingen van het asielrecht worden niet gehandhaafd door de Europese Commissie. En dat is het enige orgaan van de Europese Unie dat maatregelen kan nemen.’

‘Op dit moment liggen er ook – en dat is heel gevoelig – een aantal pushbackzaken van Polen en de Baltische staten bij het Hof voor de Rechten van de Mens. We wachten al heel lang op een uitspraak. Het lijkt erop dat Europese rechters  tegenover elkaar staan in de discussie of het verbod op uitzetting van migranten zonder individueel onderzoek absoluut is of niet. Ik ben bang dat als het Mensenrechtenhof uitzonderingen gaat toestaan, dit in de Europese Unie weerklank zal vinden. Als we het recht op een asielprocedure kwijtraken, wat heb je dan überhaupt nog aan een asielpact? Ik vind dit daarom heel zorgelijke tijden.’

Ter zijner verdediging zal Donald Tusk wellicht inbrengen dat in zijn land al veel Oekraïense vluchtelingen worden opgevangen.

‘Bij het nieuwe Asiel- en Migratiepact hoort ook een solidariteitsmechanisme. Aan de hand van een verdeelsleutel wordt gekeken hoe lidstaten landen aan de buitengrenzen kunnen ondersteunen. Polen ligt aan de buitengrens, en het aantal Oekraïners wordt meegenomen in die verdeelsleutel. Er is dus niemand die zegt dat Polen meer vluchtelingen zou moeten opnemen. En als Tusk wél mensen zou toelaten in de asielprocedure, dan tellen ze ook mee in die verdeelsleutel. Dan zou het heel goed kunnen dat bijvoorbeeld Nederland vluchtelingen van Polen moet overnemen.’

‘De Europese lidstaten weigeren om solidair te zijn met de buitengrenslanden’

‘Landen aan de buitengrenzen hebben dus een soort prikkel om vluchtelingen niet tegen te houden of terug te duwen. Alleen is dat systeem niet waterdicht, omdat het weer een halfbakken onderhandelingsresultaat is: landen kunnen hun verplichtingen namelijk afkopen. Dat is wat bijna alle landen, waaronder Nederland, gedaan hebben. De Europese lidstaten weigeren dus om solidair te zijn met de buitengrenslanden, dus is er veel onderling wantrouwen. Wel zetten de EU-landen er met z’n allen op in om mensen buiten de grens en buiten de deur te houden, in plaats van te zeggen: “laten we dit rechtvaardiger verdelen”.’

Kan de Nederlandse regering een rol spelen in het terugdringen van pushbacks aan Europese buitengrenzen?

‘Absoluut. In de Raad van Ministers van de EU, waar alle ministers bij elkaar zitten, zouden Nederlandse politici keer op keer moeten zeggen: dit accepteren wij niet. Als Nederland een verzoek krijgt om grenswachten te leveren voor een Frontex missie, zou het zelf  kunnen onderzoeken of het grensagentschap in dat gastland niet op de een of andere manier betrokken is bij schendingen van het recht. Ook kan de regering bij de totstandkoming van wetgeving veel harder onderhandelen over waarborgen dat er geen pushbacks kunnen plaatsvinden. En als er zaken zijn bij het Hof voor de Rechten van de Mens of bij het Hof van Justitie van de Europese Unie, dan kan Nederland zich daarbij aansluiten. Er is dus heel veel mogelijk, maar het gebeurt allemaal niet.’