Twintig jaar vierdaagse onderzoek heeft een berg kennis over de effecten van wandelen op het menselijk lichaam opgeleverd. Hoogleraar Maria Hopman en haar collega’s openen deze Vierdaagse hun deuren om het publiek de belangrijkste inzichten. Deelnemers kunnen zichzelf ook laten testen.

In de geschiedenis van de Nijmeegse Vierdaagse is het jaar 2006 een dieptepunt. Door de hitte overleden er op de eerste dag twee wandelaars, tientallen deelnemers belandden in het ziekenhuis en honderden werden onwel. De Vierdaagse werd voor het eerst een ééndaagse: de rest van het wandelevenement werd dat jaar afgelast.

Voor Maria Hopman, hoogleraar Integratieve Fysiologie bij het Radboudumc, was die dramatische zomer juist een startpunt voor nieuw onderzoek. ‘Tot dat punt dachten we dat wandelen een vrij onschuldige en ongevaarlijke bezigheid was. En toen bleek opeens dat er zelfs met wandelen van alles mis kon gaan.’

Onderzoek na het rampjaar 2006

De Vierdaagse-organisatie stelde een commissie in die moest onderzoeken hoe ze eenzelfde rampscenario in de toekomst konden voorkomen. ‘Die commissie adviseerde om een weeradviesteam in te stellen, met daarin een weerman of -vrouw, een hoofd medische dienst, iemand van de hulpdiensten, een communicatieadviseur en een inspanningsfysioloog’, vertelt Hopman. ‘En toen kwamen ze bij mij met de vraag of ik de rol van inspanningsfysioloog op me wilde nemen en verstandige dingen wilde zeggen over wandelen in relatie tot het weer.’

Dat wilde Hopman wel. Maar toen ze de wetenschappelijke literatuur indook om zich in te lezen over dit thema, bleek dat er vrijwel niks over bekend was. ‘Er was eigenlijk alleen maar literatuur over wandelende militairen, maar dat zijn allemaal vrij jonge en fitte mensen. Terwijl de tienduizenden Vierdaagsedeelnemers enorm variëren in leeftijd – ze zijn tussen de 12 en de 92 jaar – en in fysieke gesteldheid.’

‘Een hitteberoerte komt bij de Vierdaagse zelden voor, in tegenstelling tot bijvoorbeeld bij het hardlopen’

Wat doet zo’n belasting van tien tot twaalf uur wandelen op een dag, vier dagen achter elkaar, nou eigenlijk met een lichaam? Daar weten we nog maar weinig vanaf, concludeerde Hopman. ‘Dus toen heb ik tegen de Vierdaagse-organisatie gezegd: ik wil wel als adviseur toetreden tot dat team, maar ik wil ook graag onderzoek en metingen gaan doen om meer inzicht te krijgen in de gevolgen en de risico’s.’

En zo geschiedde.

De eerste vijf jaar richtten Hopman en collega’s zich op de drie ‘meest voor de hand liggende’ risicogebieden. ‘Raken wandelaars oververhit, oftewel, kunnen ze een hitteberoerte krijgen? Drogen wandelaars uit, waardoor ze hun bloeddruk niet meer op peil kunnen houden en onwel worden? En is zoveel uur achter elkaar wandelen een grote belasting voor het hart?’

Lichaamstemperatuur

Dankzij jaren met wisselende temperaturen, variërend tussen de zeventien en tweeëndertig graden, kregen de onderzoekers een hoop interessante antwoorden. Hopman: ‘Het meest verrassende was dat de lichaamstemperatuur, die normaal 37 graden is, weliswaar kan oplopen tot zo’n 38 a 38,5 graad, maar eigenlijk niet, of zeer zelden, tot gevaarlijke hoogtes leidt. Dus een hitteberoerte komt bij de Vierdaagse zelden voor. In tegenstelling tot bijvoorbeeld bij het hardlopen, waar we dat wel heel veel zien.’

Wat ze bij de Vierdaagse juist heel veel zagen, waren wandelaars met uitdrogingsverschijnselen. ‘Zo’n twintig procent van de deelnemers, dus dan heb je het over bijna tienduizend wandelaars, kwam met uitdrogingsverschijnselen over de finish. Ze verloren tijdens de tocht veel meer vocht dan dat ze aanvulden. En dat brengt risico’s met zich mee op het gebied van thermoregulatie, bloeddruk en bloedcirculatie.’ Het flauwvallen en onwel worden van honderden mensen in 2006, had dus, zo concludeerden de onderzoekers achteraf, waarschijnlijk te maken gehad met uitdroging. ‘Nu kunnen we mensen hierover veel betere informatie geven. Dat hele vochtgebeuren is geen one size fits all, het hangt bijvoorbeeld erg af van lichaamsgewicht en hoe veel mensen transpireren.’

Na die eerste vijf jaar richtten Hopman en haar collega-onderzoekers zich meer op specifieke thema’s. ‘Variërend van, heb je minder spierpijn en minder spierschade als je meer eiwitten tot je neemt, tot wat zijn de effecten van een intensieve week wandelen voor mensen die statines gebruiken of kampen met diabetes of de ziekte van Crohn?’

Twintig jaar onderzoek heeft een enorme berg interessante informatie opgeleverd over de effecten van wandelen op het menselijk lichaam. De hoogtepunten uit dat onderzoek willen de onderzoekers dit jaar delen met het publiek. Ook openen ze hun deuren voor deelnemers en andere geïnteresseerden die kunnen zien wat de onderzoekers zoal doen en zichzelf op locatie kunnen laten testen om zo meer te weten te komen over hun eigen gezondheid. ‘Je kunt bijvoorbeeld laten meten hoeveel spiermassa je hebt, wat je knijpkracht is, wat je bloeddruk is of hoe je lichaamssamenstelling is.’

Is de Vierdaagse lopen gezond?

‘Mensen vragen mij weleens: “Is het Vierdaagsewandelen nou gezond?” Dan zeg ik altijd, dat intensieve wandelen tijdens die vier dagen is misschien niet bijzonder gezond, maar het is ook niet ongezond, blijkt uit ons onderzoek. Wat wel bewezen gezond is, is die hele trainingsperiode vooraf. Al die mensen die meer gaan wandelen. Je ziet het nu overal hier in de omgeving. Dat is super gezond. Omdat je in beweging bent, omdat je in de natuur bent en omdat je met andere mensen bent en dus sociaal bezig bent.’

De Vierdaagsewandelaar is dan ook een stuk actiever en daarmee gezonder dan de gemiddelde Nederlander, ontdekte Hopman. ‘Als je langs de route gaat staan, dan denk je niet meteen, dit is nou een heel atletische groep. Het BMI van een Vierdaagsewandelaar is met 25 hetzelfde als de gemiddelde Nederlander, één op de twee wandelaars heeft overgewicht, maar ze zijn wel veel actiever het hele jaar door. Als je kijkt naar de norm gezond bewegen – minstens 150 minuten per week matig intensief te bewegen, verspreid over meerdere dagen, en twee keer krachttraining – dan voldoet slechts vijftig procent van de Nederlanders aan die norm tegen negentig procent van de Vierdaagselopers. Dat doet iets positiefs voor je gezondheid, maar ook met hoe mensen omgaan met ziekte en ziektebeleving.’

De waarde van de Vierdaagse ziet Hopman vooral in het mensen in aanraking laten komen met wandelen. ‘Het hebben van een doel brengt mensen makkelijker in beweging. Degenen die de eerste keer de Vierdaagse lopen, ontdekken hoe leuk wandelen is en blijven vaak erna ook fysiek actief.’