De NAVO is op sterven na dood. Dat zegt Laurien Crump, expert op het gebied van Europese veiligheid. Woensdag geeft ze een theatercollege over de ‘sloopkogelpolitiek’ van Donald Trump en hoe het de gevestigde wereldorde doet kantelen. ‘Dit zijn gewoon maffiapraktijken op wereldtoneel.’

De Amerikaanse president Donald Trump die na maanden van annexatiedreigingen een deal tekent met Groenland en Denemarken; de alsmaar voortdurende oorlog tussen de Verenigde Staten en Iran die de olieprijzen flink omhoogdrijft; Russische drones die het Europese luchtruim binnendringen en zelfs het luchtverkeer op vliegvelden ontregelen. De gevestigde wereldwijde veiligheidsorde, zoals we die sinds de Tweede Wereldoorlog min of meer kennen, wankelt.

Europa en de NAVO moeten hun kaarten anders gaan schudden. Dat betoogt Laurien Crump woensdag in haar theatercollege in concertgebouw De Vereeniging, getiteld ‘Sloopkogelpolitiek in een kantelende wereld’. Crump is buitenland- en defensie-expert bij het Centrum voor Parlementaire Geschiedenis en doet onderzoek naar Europese veiligheid en trans-Atlantische betrekkingen.

De lezing, georganiseerd door Radboud Reflects, gaat over de afbrokkelende wereldorde, de toekomst van de NAVO en vooral over Donald Trump.

Er gebeurt heel veel op dit moment in de wereldpolitiek. Waar gaat u het over hebben in de lezing?

Crump: ‘Allereerst wil ik beginnen met de nieuwe wereldkaart, de zogeheten ‘equal earth’ kaart, waarop de landen naar relatieve grootte zijn weergegeven. Dat doe ik bewust, want de Mercatorprojectie die nu vooral gebruikt wordt geeft een vertekend beeld van hoe de wereld er daadwerkelijk uitziet. Kijk naar Groenland, dat groter lijkt dan Afrika – in werkelijkheid is Afrika ongeveer veertien keer zo groot.’

‘In de Verenigde Naties (VN) is recent gestemd over het gebruik van deze kaart. Opvallend genoeg stemden de Verenigde Staten als enige tegen. Normaliter zie je dat het toch de schurkenstaten zijn die ergens tegen stemmen als de rest voor is. Maar dat de VS nu als enige van de 193 landen in de VN iets tegen wil houden, dat is nieuw.’

‘Landen in het mondiale zuiden zien de oorlog in Oekraïne als een regionaal conflict’

‘Het is daarom ook heel treffend over wat er gebeurt op wereldniveau: de vooruitgang wordt juist door de regering Trump geblokkeerd. Tegelijkertijd hebben de landen in het mondiale zuiden – wat we tot voor kort de Derde Wereld noemden – juist steeds meer in de melk te brokkelen. Die landen hebben een heel andere blik op huidige conflicten. Zij zien de oorlog in Oekraïne als een regionaal conflict, terwijl we in Europa het gevoel hebben dat er een nieuwe wereldoorlog kan uitbreken. Voor de landen in het mondiale zuiden is de genocide in Gaza een kantelpunt. Die equal earth kaart staat symbool voor die andere perspectieven.’

Laten we beginnen bij de man die centraal staat in uw verhaal: Donald Trump.

‘Het is angstaanjagend als je kijkt hoe het in de VS eraan toe gaat: Trump is, samen met zijn hele MAGA-beweging, bezig de democratie kapot te maken. Het tempo waarin de Amerikaanse democratie wordt uitgehold is ongekend, ook in vergelijking met andere landen zoals Hongarije onder voormalig premier Victor Orbán of Turkije.’

‘Op internationaal vlak is Trump vooral bezig met zakendeals en zijn eigen gewin. Kijk naar de Iran-oorlog: alle experts die daarop zaten zijn de laan uitgestuurd. In plaats daarvan leiden Jared Kushner en Steve Witkoff, respectievelijk Trumps schoonzoon en een vastgoedmagnaat, de onderhandelingen. Dat zijn gewoon maffiapraktijken op wereldtoneel.’

Uw collega Gustav Meibauer noemde de Verenigde Staten enkele maanden geleden een ‘rogue nation’. Net gaf u zelf al aan dat ze binnen de VN meestemmen met ‘schurkenstaten’. Wat betekent dat voor de mondiale veiligheid?

‘Eigenlijk impliceert het dat Amerika niet meer onze bondgenoot is. Dat het een land is dat momenteel niet alleen de internationale rechtsorde niet meer overeind houdt, maar het ook actief wil vernietigen.’

‘Vicepresident JD Vance heeft gezegd dat hij het Internationaal Strafhof in Den Haag (ICC) “steen voor steen” wil afbreken. Als je de sancties ziet die de Amerikaanse overheid kopstukken van het ICC heeft opgelegd, denk ik dat we zijn woorden heel serieus moeten nemen.’

‘Het is een schaduwclub die internationaal gezien vredesprocessen kan dwarsbomen’

‘En dat is de destructieve kant van Trump. In Europa zijn we nog te weinig bezig met wat hij wél “opbouwt”. Zo stichtte hij een alternatieve ‘Vredesraad’, waar hij zelf voorzitter van is. Daar zitten vooral twijfelachtige regimes in. Met internationaal recht, democratie en mensenrechten heeft het weinig te maken. Het is een schaduwclub die internationaal gezien vredesprocessen kan dwarsbomen.’

‘Of kijk naar hoe de regering Trump zich mengt in de Europese politiek. In de nieuwe Amerikaanse Nationale Veiligheidsstrategie staat met zoveel woorden dat de VS “de groeiende invloed van patriottische partijen” aanmoedigt. Daarmee wordt op rechts-populisten gedoeld. Trump en consorten hebben in Polen de rechtse Karol Nawrocki aan de macht geholpen, voerden campagne voor de Hongaarse Victor Orbán, ondersteunen Reform UK, en de recente overwinningen van de extreemrechtse AfD in Duitsland worden zelfs openlijk gevierd.’

Wat is het idee achter die inmenging dan?

‘De verspreiding van de MAGA-ideologie in Europa. Trump, Vance en consorten zijn bezig om een extreemrechtse alliantie te scheppen.’

‘Hij steekt zijn bewondering voor Poetin ook niet onder stoelen of banken. Op veel punten zitten ze volledig op een lijn: denk aan hun afkeur van alles wat woke is en hun voorkeur voor autocratisch leiderschap. Daarom duurt die oorlog in Oekraïne ook maar voort, na ieder gesprek tussen Trump en Poetin worden de bombardementen op Kyiv weer opgeschaald. Kijk hoe Trump praat over Groenland en Canada – of hoe hij de Golf van Mexico de Golf van Amerika heeft genoemd. Als Trump in Rusland aan de macht was geweest, had hij ook Oekraïne willen annexeren.’

‘Aanvankelijk werden Trumps opmerkingen over Groenland nog als een soort grap gezien’

‘Om nog maar te zwijgen over de banden van Trump met grote bedrijven binnen AI en social media – die populisme en rechtsextremisme nog verder in de hand werken…’

Moeten we bang zijn dat Trumps expansiedrift of zoektocht naar macht grotere vormen gaat aannemen?

‘Absoluut. Neem Groenland als voorbeeld: aanvankelijk werden de opmerkingen over Groenland nog als een soort grap gezien. Totdat hij daadwerkelijk begon te dreigen binnen te vallen. Of wat dacht je van de plannen om de straat van Hormuz onder Amerikaanse controle te zetten en “de straat van Trump” te noemen? Of de plannen die hij deelde over de Gazastrook: Gaza als een soort golfstaat met allemaal Trump Towers. Dat heeft niets te maken met wat de Palestijnen nodig hebben, alleen met eigenbelang.’

Met dit alles in het achterhoofd, heeft een organisatie als de NAVO dan nog wel een toekomst?

‘De discussie over hoelang de NAVO nog blijft bestaan is allang passé: het bondgenootschap is al op sterven na dood. Normaliter staat er in de slotverklaring van NAVO-toppen altijd iets over artikel 1 en artikel 2: die gaan over vrede en internationaal recht én over vreedzame samenwerking. Maar die twee artikelen zijn eigenlijk al met de voeten getreden doordat Trump continu dreigt met geweld richting andere leden. In de slotverklaring van de NAVO-top in Den Haag, zo’n 1,5 jaar geleden, ging het niet eens meer over die artikelen. Het morele fundament van de NAVO bestaat niet meer.’

Wat moet er gebeuren om dit tegen te gaan?

‘Europa moet op zoek naar alternatieven om haar veiligheid te waarborgen. Poetin voert regelmatig hybride aanvallen uit (bijvoorbeeld drone- of cyberaanvallen, red.) op NAVO-leden. Hij is gewoon aan het testen hoe ver hij kan gaan. Maar iedere keer blijft het zonder gevolgen, omdat Amerika het laat gebeuren.’

‘Dat is precies het lastige: op dit moment kunnen we in militair opzicht eigenlijk nog niet zonder Amerika. Dus Europa moet investeren en parallelle structuren opbouwen in onderlinge samenwerking wat betreft defensie en veiligheid. Er moet gezorgd worden dat de commandostructuren en besluitvormingsmechanismes beter op elkaar aansluiten.’

‘Trump voert politiek als een keiharde zakenman: hij blijft maar duwen om te kijken hoe ver hij kan gaan’

‘In mei was er bijvoorbeeld een EU-top waarbij ook Canada en het Verenigd Koninkrijk aanwezig waren: zulke trans-Atlantische samenwerkingen, zonder de VS, worden steeds belangrijker.’

Waar politici eerst nog een beetje afwachtend waren, om Trump vooral te vriend te houden, zie je nu toch meer tegengeluid komen. Is dat een goede ontwikkeling?

‘Hoe meer tegengeluid, hoe beter. Denk aan de Spaanse premier Pedro Sánchez die zich fel over de genocide in Gaza en de rol van de VS uitspreekt. Het interessante is dat Trump daar eigenlijk helemaal geen antwoord op heeft. Hij heeft al meermaals gedreigd met economische sancties tegen Spanje, maar het is bijna niet mogelijk om maatregelen tegen individuele EU-landen te treffen.’

‘Iets vergelijkbaars gebeurde met Groenland, daar werd de taal ook steeds dreigender, totdat de EU tegendruk begon te geven. Uiteindelijk tekende Trump een deal waarbij hij eigenlijk alleen maar reeds bestaande afspraken nog een keer heeft bekrachtigd.’

‘Trump voert politiek als een keiharde zakenman: hij blijft maar duwen om te kijken hoe ver hij kan gaan. Geef hem een vinger, en hij neemt een hand. Maar zodra hij tegendruk krijgt, weet hij dat de grens bereikt is. Dan tekent hij een deal en richt hij zich gewoon op een volgend project. Dat zegt hij zelf ook met zoveel woorden. Wat dat betreft is hij veel consistenter dan veel mensen denken.’

Is dit voorbij zodra Trump niet meer aan de macht is?

‘Nee, helaas niet. Hele instituties en departementen zijn uitgekleed of zelfs opgeheven. Die kennis en ervaring is verloren. Bij het Amerikaanse ministerie van Buitenlandse Zaken zijn ongeveer 1.300 mensen eruit gegooid, om vervolgens Kushner en Witkoff zonder enige kennis van zaken te laten onderhandelen op gevoelige dossiers zoals van Oekraïne, Israël tot Iran.’

‘Hetzelfde gebeurt in de wetenschap. Voor mijn werk raadpleegde ik vaak het digitale archief van het Wilson Center, een online archief vol bronnen van over de hele wereld over de Koude Oorlog. Dat is echter volledig wegbezuinigd en de 130 medewerkers zijn op straat gezet. Dat archief verschijnt niet zomaar weer zodra Trump weg is, dat moet dan weer vanaf begin af aan opgebouwd worden.’

Laten we wat uitzoomen. Als je naar de geschiedenis kijkt kan je vaak een periode kenmerken. Hoe zou u de huidige periode omschrijven?

‘Als die van het eind van de op regels gebaseerde wereldorde. Van grofweg 1945 tot begin 2025 had je toch een soort set van algemene spelregels die wereldwijd geaccepteerd werden. Zelfs tijdens de Koude Oorlog hielden de Sovjet-Unie en de VS zich daar in meer of mindere mate aan. Maar dat is nu voorbij.’

‘Het is vooral schrikbarend dat een Westers land – misschien wel het machtigste land ter wereld – de stekker uit die spelregels trekt. Vandaar ook de titel van de lezing: sloopkogelpolitiek. Want dat is het. Trump gaat als een sloopkogel door die gevestigde orde heen.’

‘Bij die regels staat internationaal recht centraal, maar eigenlijk wordt er vanuit het Westen al veel langer met twee maten gemeten’

‘Vanuit het perspectief van het mondiale zuiden is die op regels gebaseerde wereldorde eigenlijk helemaal nooit van de grond gekomen. Bij die regels staat internationaal recht centraal, maar eigenlijk wordt er vanuit het Westen al veel langer met twee maten gemeten. Zo konden de westerse invasies in landen als Irak en Afghanistan eigenlijk volstrekt niet door de beugel vanuit het perspectief van internationaal recht. Ook nu in Gaza gelden die regels klaarblijkelijk niet.’

‘Nu in Gaza een genocide wordt gepleegd voor het oog van de hele wereld en we het laten gebeuren, kan er ook vanuit Europa nog moeilijk een beroep gedaan worden op een morele superioriteit. Wat dat betreft moet Europa de genocide in Gaza stevig veroordelen. Alleen dan kan het echt opnieuw een plekje gaan bevechten op het wereldtoneel.’

Letterlijk dus, want op de equal earth kaart wordt ook Europa een stuk kleiner.

‘Daarom begin ik mijn theatercollege ook met die wereldkaart. Die staat echt symbool voor de opkomst van het mondiale zuiden in deze periode waarin de wereldorde op kantelen staat.’

‘Rob Jetten gaf vorige maand bij de Algemene Vergadering van de VN al aan dat Afrikaanse landen ook een veel grotere plek binnen de VN-veiligheidsraad zouden moeten krijgen. Sowieso hebben die landen zich al goed verenigd. Het gebeurt niet vaak dat landen op VN-niveau zo eenduidig aangeven achter iets staan als bij het voorstel om de equal earth kaart te gaan gebruiken – met uitzondering van de Verenigde Staten dan.’