Een flintertje uit het wereldberoemde verhaal Odyssee lag zeventig jaar onopvallend in de Utrechtse universiteitsbibliotheek, tot een Nijmeegse onderzoeker het ontdekte. Papyroloog Mark de Kreij kwam er de afgelopen dagen groot mee in het nieuws. 'In Nederland is dit stukje perkament uniek.'

Mark de Kreij heeft drukke dagen achter de rug. RTV Utrecht, het AD, NRC, Radio 1: allemaal meldden ze zich bij hem naar aanleiding van een blogje dat hij schreef voor de Universiteit Utrecht. Het ging over het 1700 jaar oude Odyssee-fragment dat hij opdook in de Utrechtse universiteitsbibliotheek.

Toen hij het vond, twee jaar geleden, kraaide er geen haan naar, bekent de Nijmeegse papyroloog: ‘De Ilias en de Odyssee zijn eigenlijk de meest voorkomende teksten die we in ons werk vinden.’ Toen de Odyssee deze zomer door de film van Christopher Nolan weer volop in de belangstelling kwam te staan, dacht De Kreij er toch nog eens aan en schreef hij een stukje.

‘Freubeltjes uit de woestijn’

De Kreij is Universitair Docent Oud-Grieks en Papyrologie aan de Radboud Universiteit. Zijn vak is, zoals hij het deze week zelf noemde, ‘freubeltjes uit de woestijn’ doorzoeken. In een Utrechtse collectie van de erfgenamen van de Duitse wetenschapper Carl Schmidt vond hij een paar onaangeroerde stukken.

‘Tot 2020 zat alles uit die collectie in mapjes en envelopjes, begreep ik, maar daarna heeft een goede conservator de stukken gered van de ondergang door ze actief te conserveren. Het papyrus zit nu tussen glasplaatjes en het perkament, dat vaak een beetje bobbelt, is verpakt in Melinex, een speciaal soort plastic.’

Het fragment dat hij tussen het plastic vond, is maar klein: 6,6 breed bij 7,7 centimeter hoog

Het fragment dat hij tussen het plastic vond, is maar klein: 6,6 breed bij 7,7 centimeter hoog. Het is verkleurd en heeft vochtvlekken, maar uit de piepkleine lettertjes kon hij als docent Oud-Grieks opmaken dat het een stukje van de Odyssee betrof. De Kreij: ‘En niet het saaiste fragment!’

Het is de passage waarin de mannen van Odysseus, tegen Odysseus’ waarschuwingen in, het heilige vee van de zonnegod Helios eten – met hun uiteindelijke schipbreuk als straf van Zeus tot gevolg.

Uniek in Nederland

De Odyssee is waarschijnlijk rond 800 voor Christus opgesteld door Homerus. Het Utrechtse fragment komt uit de derde of vierde eeuw na Christus. Juist uit die periode (de Late Oudheid, tussen 300 en 600 na Christus) zijn er maar weinig fragmenten bewaard gebleven, vertelt De Kreij.

‘Wereldwijd, dat heb ik uitgezocht, zijn er maar dertig Odyssee-fragmenten op perkament uit die tijd. In Nederland is dit stukje perkament uniek. Dat komt omdat er sowieso minder geschriften uit die tijd zijn overgebleven dan uit de eeuwen daarvoor, maar ook omdat niet-christelijke geschriften, zoals de Odyssee, toen een stuk minder geliefd waren.’

De Odyssee was oorspronkelijk een gesproken heldendicht, maar 1700 jaar geleden was er wel één standaardversie van de tekst, legt de papyroloog uit. ‘In de oudst bewaarde versies, van de zevende eeuw tot de vroege derde eeuw voor Christus, vinden we nog allemaal verschillende varianten van het verhaal. “Wilde papyri” noemen we dat. Rond 230 voor Christus is de tekst in Alexandrië tot één Odyssee gestandaardiseerd. Hoe dat ging? Wisten we het maar!’

De recente kaskraker van Christopher Nolan is gebaseerd op de versie uit Alexandrië, die misschien wel aanzienlijk van de originele Odyssee verschilt. Zou Homerus zijn oorspronkelijke verhaal nog in de film herkennen?

De Kreij, lachend: ‘Daar doe ik geen uitspraken over. We weten niet eens of Homerus wel écht heeft bestaan of dat het misschien om een groep dichters gaat die we ‘Homerus’ zijn gaan noemen. De Homerische kwestie is dat.’

Niet aan de wand

De unieke flinter die De Kreij twee jaar geleden vond, ligt sindsdien weer veilig in de Utrechtse universiteitsbibliotheek. ‘Omdat dit soort snippers geen daglicht verdraagt, hangt het niet ingelijst aan de wand. Maar hopelijk komt er dit jaar in Leiden een boek uit over de collectie, waarin hij groot en duidelijk wordt afgebeeld.’