De datamanipulatie van de ontslagen Radboud-wetenschapper ondermijnt het vertrouwen in de wetenschap, reageren twee deskundigen. Toch is het volgens hen lastig om dit soort gevallen van fraude te voorkomen, zelfs met meer controle. ‘De enige oplossing is een cultuurverandering.’

Bij gevallen van wetenschapsfraude spelen zowel persoonlijke als structurele factoren een rol. Dat zegt universitair hoofddocent Psychologie Barbara Müller in een reactie op de ontslagen wetenschapper van de Radboud Universiteit die onderzoeksresultaten knipte, plakte en husselde.

Een commissie van de Radboud Universiteit verklaarde een klacht over datamanipulatie en/of fabricage tegen de voormalige arbeids- en organisatiepsycholoog G gegrond. Ook eerdere artikelen van de voormalige medewerker zullen tegen het licht gehouden geworden.

‘Zonder het over de specifieke persoon uit het Vox-artikel te hebben: sommige personen zijn nu eenmaal gevoeliger voor status, macht en positieve feedback dan andere’, aldus Müller. ‘Als ze niet de erkenning krijgen waar ze vinden dat ze recht op hebben, dan gaan ze die op een andere manier zoeken. Bijvoorbeeld door te frauderen.’

Glijdende schaal

Maar, benadrukt Müller, wetenschapsfraude hangt altijd samen met de omgeving waarin iemand werkt. En die omgeving, de universiteit, is volgens de psycholoog een veel te hiërarchisch bastion. ‘De universitaire wereld is nog steeds zo ingericht dat het voor veel mensen de norm is om hoogleraar te worden, ondanks programma’s zoals Erkennen en Waarderen. Dat komt onder andere door de structuur van de universiteit. Er zijn niet veel hooglerarenplekken, waardoor het extra aantrekkelijk is om het toch te willen worden.’

Wetenschappers met meer onderzoekstijd, en dus meer publicaties, krijgen volgens Müller bovendien meer erkenning en zichtbaarheid, bijvoorbeeld omdat ze vaker worden gevraagd om in commissies te zetelen of voor media-optredens. ‘Dat blijkt ook uit de casus van G., die geïnterviewd werd door een landelijke krant. Dat gebeurt vaker voor UHD’s dan voor promovendi of postdocs, en sommige mensen vinden dit erg leuk.’

‘Niemand komt op het idee: laten we vandaag een dataset verzinnen’

Fraude ontstaat volgens Müller meestal geleidelijk, volgens het principe van een glijdende schaal. ‘Niemand komt op het idee: laten we vandaag een dataset verzinnen. Het begint wellicht bij een kleine conditie in een dataset net iets anders opschrijven. Als je dat vaker doet, is de stap kleiner om vervolgens grotere overtredingen te maken.’

‘Vertrouwen aangetast’

Voormalig ombudsfunctionaris van de Radboud Universiteit Job van Luyken noemt de casus van G erg pijnlijk. ‘In de eerste plaats voor iedereen die er direct of indirect bij betrokken is’, zegt hij. ‘Hiermee wordt het vertrouwen tussen mensen aangetast. Wetenschap draait immers om samenwerking en wederzijds vertrouwen. Als dat wegvalt, raakt dat de kern van het hele systeem. En dat is misschien nog wel het ergste.’

Volgens Van Luyken, die inmiddels werkzaam is als ombudsfunctionaris bij NHL Stenden en de TU Eindhoven, moet je als wetenschapper vertrouwen in elkaar kunnen hebben en in het idee dat iemand niet bewust de boel loopt te verstieren. ‘Vanuit achterdocht kunnen promovendi nooit binnen vier jaar hun promotie afronden. Dan zouden ze steeds opnieuw moeten controleren of datasets en eerdere publicaties kloppen en dat is niet te doen.’

Minstens zo zorgwekkend aan deze casus noemt Van Luyken het ondermijnen van het vertrouwen in de wetenschap. ‘Als onderzoeksresultaten worden gemanipuleerd, gaan mensen zich afvragen wat nog wél betrouwbaar is. Het is al eerder voorgekomen dat mensen in Nederland met mooie onderzoeken door de mand zijn gevallen, denk maar aan de affaire rondom Diederik Stapel. Je maakt zoveel meer kapot dan je eigen reputatie, dat vind ik het sneue aan deze kwestie.’

Junior onderzoekers

Dat de coauteurs van het omstreden artikel de dataset van G. niet hebben ingekeken noemt Müller niet handig, al zegt ze dat het vaker gebeurt. ‘Onderzoekers stellen aan elkaar wel vragen over een dataverzameling. Aan mijn PhD’s vraag ik bijvoorbeeld ook altijd hoe ze hun data hebben verzameld.’ Datasets controleren op dubbelingen wordt daarentegen minder gedaan. ‘Dat kan gezien worden als een vorm van wantrouwen.’

Junior onderzoekers bevinden zich wat dat betreft in een kwetsbare positie. ‘Voor een PhD-student kan zo’n publicatie de doorslag geven voor een volgende carrièrestap, legt Müller uit. ‘Dan ga je sneller een artikel mee ondertekenen met eigen naam, ook al was je eigen bijdrage niet zo groot. Als ze op de universiteit willen blijven, dan moeten ze publiceren.’

Of vakgebieden die vaak gebruik maken van grote vragenlijsten gevoeliger zijn voor fraude dan andere vakgebieden, durft Müller niet te zeggen. ‘Als je datasets op een centrale server moet uploaden, dan is frauderen misschien net iets moeilijker, maar elk systeem kan belazerd worden. Nieuwe technologieën maken dat soms zelfs makkelijker. Met een AI-chatbot kun je tegenwoordig in een handomdraai een dataset maken die er geloofwaardig uitziet.’

Volgens voormalig ombudsfunctionaris Van Luyken moet voorkomen worden dat iedereen nu plots verdacht wordt van wetenschapsfraude. ‘Je hebt nu eenmaal briljante mensen die twintig publicaties per jaar hebben en mensen die minder publicaties hebben. Uiteindelijk gaat het om een buikgevoel waarop je moet durven te acteren. Niet alleen als collega, ook als leidinggevende of als decaan moet je het gesprek durven aangaan. Zeker als je twijfels hebt. Niet om elkaar af te branden, maar wel om scherp te blijven en het geloofwaardig te houden.’

Wake-up-call

Als je meer gaat controleren, zal je zeker meer fraude op het spoor komen, zegt Müller. ‘Maar dat brengt ook nadelen met zich mee: hogere werkdruk, meer wantrouwen onder collega’s en dus ook een slechtere werksfeer. Veel wetenschappers werken nu al veel meer dan zou moeten, wanneer zouden ze dan nog op fraude moeten controleren? Bovendien heb ik zelf geen zin om als een politieagent op te treden. Als je aan een collega vraagt of je diens data mag inzien, dan suggereer je dat er iets niet klopt. Dat is lastig, zeker als je iemand niet goed kent. Dat heeft helaas als gevolg dat uitzonderlijke situaties, zoals iemand die erg veel publiceert, zelden worden besproken op de werkvloer. En dat werkt fraude in de hand.’

Toch ziet Müller ook positieve ontwikkelingen. ‘Toen ik aan het promoveren was, was het bijvoorbeeld niet mogelijk om te publiceren over een experiment waar misschien niets uitkwam. Dat is, mede dankzij de affaire-Stapel en de replicatiecrisis, gelukkig veranderd in mijn vakgebied. Wat dat betreft kan de casus rondom G. ook een goede wake-up-call zijn.’

Cultuurverandering

Een onafhankelijk orgaan binnen de universiteit dat op fraude controleert, zou volgens Müller een uitkomst kunnen zijn. ‘Maar dat kost veel geld, en dat lijkt er niet te zijn’, zegt Müller. De enige echte oplossing volgens Müller is dan ook een cultuurverandering. ‘We moeten naar een systeem waarin het niet verplicht is om tien artikelen per jaar te publiceren en waar serieus werk gemaakt wordt om prestaties op gebieden zoals onderwijs en leiderschap serieus te erkennen bij docenten en onderzoekers.’

‘Mensen mogen wel iets kritischer zijn als ze twijfels hebben bij het onderzoek van een collega’

Van Luyken is dezelfde mening toegedaan. ‘Als iemand bewust wil frauderen, dan is dat bijna niet te voorkomen’, zegt hij. ‘Dit gebeurt wellicht vaker, zowel aan de Radboud Universiteit als elders. Mensen mogen wel iets kritischer zijn als ze twijfels hebben bij het onderzoek van een collega. Ze zouden dan wat meer mogen doorvragen en zich niet laten afbluffen als iemand zegt dat alles klopt. En het moet ook geaccepteerd worden dat wetenschappers dit soort kritische vragen aan elkaar stellen. Wat dat betreft is een cultuurverandering inderdaad welkom.’