Colleges van Bestuur van verschillende Nederlandse Universiteiten willen facultaire autonomie inperken. Columnist Adriaan Duiveman vindt dat er wel wat te zeggen valt voor universitaire eilandjespolitiek. Zeker op de Radboud Universiteit, waar we het katholieke idee van subsidiariteit moeten koesteren.

Universiteit Leiden gaat centraliseren. In aanbestedingen van in totaal 2,8 miljoen euro werft het college van bestuur (CvB) externe adviseurs voor een reorganisatie-operatie. De adviseurs moeten ‘complexe en soms inefficiënte processen’ herinrichten, want ‘facultaire autonomie en universiteitsbrede sturing staan regelmatig op gespannen voet’ en dat leidt tot ‘ineffectieve besluitvorming en een grote diversiteit aan werkwijzen’. In deze bestuurlijke vaagtaal zit een onverbiddelijke boodschap: faculteiten moeten aan de leiband.

De aanbesteding noemt allerlei redenen voor de herinrichting: dalende studentenaantallen, digitalisering, zelfs AI wordt er weer aan de siliconen haren bijgesleept. Maar uiteindelijk draait het om bezuinigingen. De Leidse ontwikkelingen passen daarmee in een bredere, landelijke trend. Een trend waarin zelfs de Radboud Universiteit wordt meegesleurd.

Meer dan andere universiteiten is de Radboud Universiteit een archipel van facultaire en departementale eilandjes. Misschien is dat katholiek, misschien zuidelijk, misschien gewoon historisch toeval. In juni 2025 pleitte rector José Sanders in de OR echter voor ‘een herwaardering van centrale sturing’. Dat is een breuk met de oude stelregel ‘decentraal tenzij’- zo erkende ze, maar de donkere bezuinigingswolken vragen erom. Met de nodige bestuurlijke platentektoniek moeten de facultaire eilandjes een universitair Pangea vormen.

Inmiddels weten we beter wat deze centralisatie inhoudt. Alle facultaire HR moet, naar verwachting, naar de Berchmaniaanse kantoortuinen verkassen. De studieadviseurs vrezen eenzelfde lot. Onderwijskalenders moeten afgestemd worden en gelijkgetrokken. En dan was er nog een door Centraal gezonden zetbaas op de decaanspositie bij Rechten. Hij hield het daar overigens niet lang vol. De juristen in het Grotius bleken de universitaire regels namelijk beter te kennen dan het CvB.

‘Schimmige eilandconstructies zorgden er voor dat besluitschuwe bestuurders hun verantwoordelijkheid te makkelijk naar elkaar konden doorschuiven’

Al te grote centralisatiezucht staat haaks op de sociale leer waarop onze universiteit gegrondvest is. ‘Het katholieke subsidiariteitsidee’, legde de jurist Sophie van Bijsterveld uit in haar oratie, stelt dat ‘het meest direct betrokken organisatieniveau het best geëigend is om te doen wat nodig is.’ Anders verwoord: alles wat de kleinste gemeenschap kan doen, moet je die gemeenschap laten doen. Je schaalt pas op als het echt niet anders kan.

Subsidiariteit is al een begrip onder politiek filosofen, ambtenaren en politici van het verstandige, fatsoenlijke soort. De theoloog en bedrijfsethicus Domènec Melé betoogt dat grote organisaties het ook als uitgangspunt moeten nemen. Als een organisatie ergens een probleem tegenkomt, heeft het laagste bestuursniveau de meeste kennis en kan deze het snelst reageren. (De Grotiusjuristen zijn case in point.) Dat deze lokale zeggenschap leidt tot ‘diversiteit aan werkwijzen’ is volgens Melé nu juist precies de bedoeling. Als de ene groep iets anders doet dan de andere groep, zullen ze daar vast goede redenen voor hebben.

Subsidiariteit betekent niet dat er geen centraal gezag is. Voor sommige problemen is dat wel degelijk nodig. Als het vanuit centraal uitgerolde ‘curriculum informatiesysteem’ er bijvoorbeeld toe leidt dat studenten makkelijker vakken kunnen volgen aan een andere faculteit, is dat enkel winst. En, laten we eerlijk zijn: schimmige eilandconstructies zorgden er ook voor dat besluitschuwe bestuurders hun verantwoordelijkheid net iets te makkelijk naar elkaar konden doorschuiven.

Subsidiariteit, stelt Melé, vraagt om organisatorische zelfreflectie. Je moet in elke situatie heel goed kijken waar gezag en verantwoordelijkheid thuishoren. Soms is dat centraal, maar meestal decentraal.

Dat is een simpele maar wijze les. En het kost je geen 2,8 miljoen euro.

Lees alle columns van Adriaan Duiveman